Policja Polska w Generalnym Gubernatorstwie (policja granatowa)

• Policja Polska w powiecie buskim
• Posterunki w powiecie buskim
• Lista funkcjonariuszy Policji Polskiej w powiecie buskim

Wyższy Dowódca SS i Policji F. W. Krüger odezwą z 30 października 1939 r. nakazał wszystkim funkcjonariuszom przedwojennej polskiej Policji Państwowej powrócić do pracy. Przystąpili więc pod przymusem do nowej, niemieckiej, formacji policyjnej – “Policji Polskiej w Generalnym Gubernatorstwie” (Polnische Polizei im Generalgouvernement – PP).
Polnische Polizei im Generalgouvernement została utworzona na podstawie wydanego 17 grudnia 1939 r., a nieopublikowanego drukiem dokumentu gubernatora Hansa Franka. Dokument zawierał sformułowanie, że “dotychczasowa polska Policja Państwowa zostaje przekształcona w policję gminną”¹.

Polnische Polizei im Generalgouvernement nie była więc kontynuacją polskiej Policji Państwowej, lecz nowym tworem, jako część niemieckiej policji, a jednocześnie jako instytucja komunalna, podległa starostwom powiatowym i przez nie finansowana³. Podległość PP wobec okupacyjnej administracji cywilnej była mniej lub bardziej iluzoryczna. Pozbawiona bowiem swojej samodzielności była ona przede wszystkim organem wykonawczym niemieckiej policji porządkowej, (Ordnungspolizei), co w powiatach oznaczało nadzór nad nią sprawowany przez żandarmerię. Nie było bezpośredniego kontaktu PP ze starostą powiatowym. Pośrednikiem był tu dowódca plutonu żandarmerii⁴.

Polnische Polizei miała spłyconą strukturę – bez dowództwa na szczeblu centralnym GG i w dystryktach. Najwyższą komórką organizacyjną była komenda powiatowa lub miejska. Policjanci byli umundurowani, jak przed wojną (mundury granatowe). Zamiast polskiego orła na czapce umieszczone były emblematy miejskie.

Niemcy nie byli w stanie egzekwować swoich zarządzeń w okupowanym kraju własnymi siłami. Do tego potrzebna im była Policja Polska. Mogli natomiast ściśle nadzorować PP z pomocą stosunkowo nielicznych własnych kadr policyjnych.
Tak, jak terror i zastraszanie decydowały o funkcjonowaniu Generalnego Gubernatorstwa, tak też uregulowana była podległość Policji Polskiej wobec jej niemieckich rozkazodawców: punkt 10 zarządzenia Franka z 17 grudnia 1939 r. stanowił: “… polska policja jest zobowiązana do wykonywania rozkazów służb niemieckich, a nieprawidłowe wykonanie rozkazu lub odmowa jego wykonania są karane natychmiastowym odwołaniem, specjalnymi karami lub natychmiastową karą śmierci”.
Polnische Polizei otrzymała zadanie utrzymywania porządku publicznego i zwalczania przestępczości pospolitej. Z czasem Niemcy wciągali ją do swojej polityki okupacyjnej. Funkcjonariusze PP otrzymywali polecenia działań represyjnych lub uczestnictwa w takowych, wymierzonych przeciwko interesom gospodarczym społeczeństwa polskiego w rolnictwie (ściąganie kontyngentów), na rynku pracy (branki na roboty do Niemiec), w handlu (tropienie handlu pokątnego i kontrola cen). Zmuszani byli także do udziału w akcjach nękających i eksterminacyjnych przeciwko ludności żydowskiej. Tu można powtórzyć jednak za Hilbergiem, wybitnym amerykańskim badaczem holokaustu, że polska policja granatowa wśród tego rodzaju formacji narodowych w okupowanej przez Niemców Europie była w najmniejszym stopniu włączona w eksterminację Żydów⁶.

Postawy policjantów granatowych oscylowały między gorliwością kolaboranta⁷, a podporządkowaniem się zarządzeniom okupanta z jednoczesną przynależnością do polskiego podziemia. Jeśli więc oceniać, to nie całą tę formację policyjną, lecz poszczególnych jej funkcjonariuszy. 
Granatowi policjanci w swojej większości stawali wielokrotnie przed dylematem, komu powinni służyć: rzeszy niemieckiej, czy narodowi polskiemu. W opinii o nich wśród społeczeństwa polskiego dominowały pogarda i potępienie. Na jawne postawy służalczości i gorliwości funkcjonariuszy PP w wykonywaniu niemieckich poleceń, na działania zbrodnicze wobec ludności polskiej i żydowskiej podziemie odpowiadało surowymi karami, w tym karami śmierci z wyroków tajnych sądów.
Niemcy ze swej strony mieli ograniczone zaufanie do funkcjonariuszy PP, nie bez przyczyny zresztą. Ich brak zaufania przejawiał się m.in. w przydzielonym uzbrojeniu i amunicji. Były to przestarzałe karabiny Mannlicher o niskiej wartości bojowej oraz skąpe przydziały amunicji. Nieufna wobec funkcjonariuszy PP żandarmeria stosowała ścisły nadzór realizacji zlecanych zadań, dokonywała zmian w obsadzie posterunków, przenosząc funkcjonariuszy do innych posterunków, była z zasady surowa w wymierzaniu kar za wszelką niesubordynację.

Wśród granatowych policjantów nie brakowało postaw patriotycznych. Szacuje się, że ok. 20 do 30 proc. funkcjonariuszy PP współpracowało z podziemiem niepodległościowym⁸. 
Konspiratorzy AK-owscy z powiatu buskiego, Lesiak i Szarek (obaj synowie policjantów), dowodzili na własnym przykładzie, jak ważne było patriotyczne wychowanie w rodzinach policyjnych, by zaangażować się w ruch oporu. Przykładem takich postaw byli też ojciec i syn Woźniakowie w Busku, o czym poniżej.
Lesiak w swoich wspomnieniach pisał: “Nie można pominąć roli ojców w wychowywaniu potomstwa. W każdym policyjnym domu senior kładł nacisk na patriotyczne kształcenie młodych, a wzorem byli legioniści, z nich przepięknymi piosenkami, pełnymi wojskowej werwy i młodzieńczego romantyzmu. Z tego my juniorzy zdaliśmy egzamin celująco w czasie hitlerowskiej okupacji. Potwierdzeniem mojego zdania w tym przedmiocie jest opinia (KZH nr 1) Władysława Szarka. Wymienił on nazwiska 12 córek i synów żołnierzy AK tylko z buskiego środowiska. Ja mógłbym ten wykaz znacznie poszerzyć o młodych konspiratorów wywodzących się z “rodziny policyjnej” pozostałych posterunków powiatu”⁹. 

Rygor służby w PP pod okiem nieufnego Niemca, oczekującego od funkcjonariuszy polskich także działań represyjnych, wręcz zbrodniczych, skłaniał co niektórych, z czasem coraz liczniejszych, do opuszczenia tej formacji, ucieczki, najczęściej do oddziałów polskiego podziemia zbrojnego. Wobec tego zjawiska, narastającego w liczbach, Wyższy Dowódca SS i Policji Krüger wydał już w kwietniu 1942 r. zarządzenie dopuszczające represje wobec rodziny dezertera. Według tego przepisu, opartego na już wcześniej stosowanej przez Niemców zasadzie odpowiedzialności zbiorowej, członkowie rodziny mogli być aresztowani i zesłani do obozu koncentracyjnego lub na roboty do Rzeszy¹⁰.

Po wojnie stawiano przed sądami niektórym byłym policjantom granatowym i funkcjonariuszom policji kryminalnej zarzuty przestępstw popełnionych podczas okupacji niemieckiej przeciwko ludności żydowskiej i polskiej. Sądzeni byli głównie na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) z dnia 31 sierpnia 1944 roku (“sierpniówki”) “o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego”, ustalającego kary za współpracę z niemieckim okupantem. Sądy zajmowały się też postawami funkcjonariuszy Policji Państwowej przed 1939 rokiem, co nie było wolne od elementów zemsty politycznej za ówczesne nękanie komunistów.

Policja Polska w powiecie buskim

Mijał już rok nocy okupacyjnej, a nadal nie wracali do domu po ewakuacji na wschód policjanci z powiatu stopnickiego/buskiego. Po latach dopiero wiadomym było, że część z nich została zamordowana przez Rosjan w tzw. zbrodni katyńskiej. Byli to następujący (lista niepełna) funkcjonariusze Policji Państwowej¹¹:
Bomski Julian, ur. 1900 Włodowice, st. przodownik PP w Busku
Dymko Bronisław, ur. 1890 Kamieńsk, posterunkowy PP w Busku
Górski Jan Wiktor, z-ca komendanta pow. PP w Busku
Guzik Bolesław, ur. 1894 Pogoń-Sosnowiec, z-ca komendanta posterunku PP w Solcu-Zdroju
Gzieło Ignacy, ur. 1891 Kromołów, posterunkowy PP w Pierzchnicy
Jankowski Andrzej, st. posterunkowy PP w Busku
Kiedyk Eugeniusz, kier. szkoły w Kobylnikach k/Wiślicy, z-ca kom. powiatowego PP ds. rezerwy policji
Kozioł Jan, ur. 1898 Busko-Zdrój, komendant posterunku PP w Szczaworyżu
Władysław Lewicki, st. posterunkowy PP w Stopnicy
Lewicki Władysław, ur. 1892 Piotrkowice, policjant w Stopnicy
Małkiewicz Józef, przodownik PP w Pińczowie do 1936 r.
Marchewka Józef Błażej, st. posterunkowy PP w Pacanowie
Markiewicz Bolesław, st. przodownik PP w Piotrkowicach
Pawelec Stanisław, przodownik PP w Chmielniku
Prażuch Mikołaj, st. posterunkowy PP w Górach
Sanecki Józef, przodownik PP w Stopnicy
Stachowicz Bronisław, przodownik PP w Chmielniku
Szlęzak Józef, przodownik PP w Pińczowie
Szostak Piotr, st. posterunkowy PP w Szczaworyżu
Zięba Ignacy, st. posterunkowy PP w Busku.

Rodziny tych policjantów znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, w powszechnym zresztą otaczającym ich ubóstwie w warunkach grabieżczej polityki okupanta. Funkcjonariuszom PP w powiecie buskim nie był obojętny ich los. Przystąpili do organizowania pomocy dla 32 rodzin. Zadeklarowali przekazywanie dobrowolnych, comiesięcznych ofiar pieniężnych do Powiatowej Rady Opiekuńczej. Inicjatywę wsparła Komenda Powiatowa Policji Polskiej, zwracając się do starosty 24 grudnia 1940 r. o zgodę na przeprowadzenie akcji zbiórki. Wyznaczono policjanta sierżanta Józefa Gancarza jako odpowiedzialnego za zbiórkę. Gdy kilka dni później także nauczyciele wystąpili o zgodę na przeprowadzenie podobnej zbiórki pieniędzy dla potrzebujących rodzin nauczycielskich, starosta uznał, że są to przejawy spójności i solidarności w tych środowiskach, o których należy powiadomić komendanta Policji Bezpieczeństwa w Radomiu i poprosił o tamtejszą opinię. Sam ze swej strony skłonny był wyrazić zgodę, mimo, że zapytany przez niego buski Kriminalkommisariat odniósł się do tych inicjatyw negatywnie, mających – według mniemania niemieckich policjantów – znamiona “zakładania stowarzyszeń” (Vereinsgründungen”). Liphardt, szef radomskiej Sicherheitspolizei, też był ostrożny i zapytał o opinię swojego przełożonego BdS w Krakowie. Z końcem maja 1941 r. starosta buski upomniał się w Radomiu o zaległą opinię. Trzeba było czekać kolejne 2 miesiące, by poznać stanowisko krakowskiego dowództwa BdS. Nakazano staroście, by odstąpił od planowanego wyrażenia zgody, ponieważ “z racji zasadniczych obiekcji ze strony policji” zbiórki pieniędzy w regularnych odstępach czasu, to początek zakładania stowarzyszeń, co, zgodnie z przepisami, wymaga zezwolenia. Starosta pismem z 7 sierpnia 1941 r. powiadomił Polski Komitet Opiekuńczy w Busku, że nia ma zgody wyższych instancji na zbieranie datek. Nic natomiast nie stało na przeszkodzie, stwierdził, dla zbiórek okazjonalnych¹².

Posterunki w powiecie buskim

W kwietniu 1941 roku policyjna władza dystryktu radomskiego przewidziała siłę Policji Polskiej w dystrykcie na łącznie 40 oficerów i 2000 policjantów, z czego na powiat buski miało przypaść 100 policjantów i 2 oficerów¹³. W 1943 roku stan liczbowy Policji Polskiej w dystrykcie radomskim wynosił 2056 policjantów¹⁴. Na przełomie 1943 i 1944 roku liczebność PP wynosiła: w dystrykcie 2371 policjantów i 40 oficerów, w powiecie buskim 131 policjantów i 2 oficerów¹⁵.

Zachowano przedwojenną strukturę posterunków. W powiecie buskim jednostką wiodącą PP była Powiatowa Komenda (Polizei-Kreiskommando). W terenie działało 21 posterunków (Posten), w tym 4 posterunki grupowe (Gruppenposten) w Busku, Chmielniku, Stopnicy i Nowym Korczynie.

Busko-Zdrój (Posterunek PP mieścił się w budynku zajmowanym wspólnie z Urzędem Gminy Busko przy ulicy Łagiewnickiej 1, róg ulicy Stopnickiej (dziś Partyzantów), nieopodal stojącej tam do dziś figury św. Antoniego).
Chmielnik (Posterunek mieścił w budynku zajmowanym przez żandarmerię, w Przededworzu, na skraju Chmielnika. Komendantami byli: Godlewski, Gryszko. Komendant Gryszko lub któryś z jego następców, jeśli było ich więcej, był członkiem AK. 
Józef Sambor pisał: “… był tam (w budynku żandarmerii – RS) jeszcze posterunek policji granatowej. Ale ich nie obawialiśmy się, gdyż ich komendant był w naszej organizacji i często pomagał nam w różnych sprawach”¹⁶. Przybyły z Wielkopolski na czas okupacji leśnik w lasach okolic Drugni i Pierzchnicy, Kapuściński, tak wspomniał komendanta PP w Chmielniku: “Nadleśniczy Adamczyk badał nastawienie Forstmeistera w Kielcach, ja znów miałem znajomego komendanta policji granatowej, Ślązaka z posterunku w Chmielniku, członka AK (wówczas jeszcze nie wiedziałem, że należy do konspiracji), który doskonale władał językiem niemieckim”¹⁷).
Chroberz. Dobrowoda. Gnojno. Kije. Nowy Korczyn. Niziny. Oleśnica. Pacanów. Pierzchnica. Pińczów. Piotrkowice. Raczyce. Solec-Zdrój.
Stopnica (W posterunku w Stopnicy po komasacji, najprawdopodobniej w 1943 r., służyli policjanci z posterunków Solec-Zdrój, Pacanów, Oleśnica i Niziny).
Wiślica. Zborów. Złota.

Obsada posterunków liczyła od kilku do kilkunastu funkcjonariuszy. Przykładowo, wynosiła kolejno w latach 1939-1944 w miejscowościach Chroberz (3 / 6 / 7 / 8 / 13 / 15), Kije (2 / 5 / 6 / 8 / 9 / 11) i Złota (2 / 4 / 5 / 8 / 7 / 8)¹⁸. 
W latach 1943 i 1944 dokonywano komasacji, powiększenia jednych posterunków poprzez likwidację innych – słabszych, bardziej zagrożonych, ale również podatniejszych na współpracę z ruchem oporu. Przykładowo, posterunek w Stopnicy powiększono poprzez likwidację posterunków w Solcu-Zdroju, Pacanowie, Oleśnicy i Nizinach¹⁹.

Syn byłego policjanta granatowego w Busku Jana Szarka, Władysław Szarek “Iskrzycki”, pochlebnie wspominał grupę funkcjonariuszy PP w powiecie buskim w swoim eseju “Oddajmy należną pamięć i szacunek byłym policjantom”. Wymienił policjantów, którzy współpracowali z podziemiem niepodległościowym. Najman (pisownia nazwiska wg Szarka) uprzedzał o zamiarach Niemców. Kieroń, Osiński (z policji kryminalnej), Bąk i Szarek z Buska oraz Marek i Godlewski z Nowego Korczyna otrzymywali prasę konspiracyjną, ostrzegali o planach żandarmerii. Komendant z Buska, Tracz, ułatwił ucieczkę żołnierzowi AK Tadeuszowi Wróblewskiemu²⁰.

Lista funkcjonariuszy Policji Polskiej w powiecie buskim

Lista, sporządzona w Wydz. I Sprawy Wewnętrzne i Kadrowe Starostwa w Busku 10 września 1942 r., nazwana została w oryginale “Namensverzeichnis der Beamten der polnischen Polizei im Kreise Busko”, a przez polskich archiwistów “Wykaz funkcjonariuszów b. policji polskiej, zatrudnionych od 16.XII.1939 r. w policji Polskiej w Busku”. AiPN Gk 639/1, k. 11-14. Treść wierszy dodanych do poniższej tabeli, od pozycji 104 poczynając, pochodzi z innych źródeł. W trzeciej kolumnie “Stopień niemiecki …” dopisane zostały posterunki, o ile takie udało się ustalić.

Nr bież.	Imię i nazwisko	Stopień niemiecki21 i polski odpowiednik Posterunek	Data urodzenia	Okres służby w RP	Okres służby w GG od…
1	Stefanowicz Bolesław	poln. Poliz. Hauptmann (Kapitan) Komendant powiatowy PP	10.VII.1887	1.VIII.1926 – 1.IX.1939	16.XII.1939
2	Kostrzewa Władysław	poln. Poliz. Hauptmann (Kapitan)	31.I.1896	VII.1919 – 1.IX.1939	1.II.1941
3	Gancarz Józef Busko	poln. Poliz. Meister (Sierżant)	25.V.1900	1.VII.1924 – 1.IX.1939	16.XII.1939
4	Smodrzewski Eugeniusz22	poln. Poliz. Meister (Sierżant)	15.IX.1893 Biedanki, pow. Wieluń	1.X.1919 – IX.1939	15.IX.1940
5	Jasionek Szczepan (Marian ?)23	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Busko	26.VII.1894 Józefów-Zagorze	1.VII.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
6	Paulewicz Andrzej24	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	28.II.1891	1.VII.1919 – IX.1939	17.X.1939
7	Tomaszewski Mieczysław25	Zivilbeamter Dolmetsch. (pracownik cywilny – tłumacz)	19.XII.1886	1.III.1919 – IX.1939	1.II.1941
8	Grzywa Jan	Bote (Goniec / Woźny)	24.VI.1895	1.VII.1919 – IX.1939	16.XII.1939
9	Tracz Joachim26	poln. Poliz. Ob.-Meister (Starszy sierżant) Busko (komendant)	20.XII.1888	1.VII.1921 – 1.IX.1939	16.XII.1939
10	Woźniak Piotr27	poln. Poliz. Meister (Sierżant) Busko	23.I.1890 Bujkowice, pow. Tarnopol	21.XII.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
11	Bąk Julian	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	6.II.1898	16.VII.1924 – 1.IX.1939	16.XII.1939
12	Kieroń Wiktor28	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Busko	3.X.1894 Zagorze, pow. Sanok	15.III.1920 – IX.1939	16.XII.1939
13	Szarek Jan29	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	3.II.1891	15.I.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
14	Orłowski Adam	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	3.I.1912	15.VIII.1936 – 1.IX.1939	13.II.1940 / 12.IX.1941
15	Orłowski Jan	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	14.X.1891	1.VII.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
16	Stawiarz Piotr30	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Busko	2.VI.1894	1.VII.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
17	Zawora Stefan	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	22.II.1912	4.VI.1939 – 1.IX.1939	16.XII.1939
18	Leszczyński Witold31	poln. Poliz. Anwärter (Szeregowy / Kandydat)	23.VI.1920	–	1.I.1941
19	Kmit Grzegorz	poln. Poliz. Ob.-Meister (Starszy sierżant)	27.III.1891	1.VII.1919 – 1.IX.1939	15.XII.1939
20	Gryszko Jan32	poln. Poliz. Ob.-Meister (Starszy sierżant) Pacanów (komendant), Chmielnik (komendant)	22.III.1900	1.VII.1923 – IX.1939	16.XII.1939
21	Bełcikowski Bolesław33	poln. Poliz. Meister (Sierżant) Chmielnik	17.V.1891	1.II.1919 – 1.IX.1939	16.II.1939
22	Anyż Wiktoryn34	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Chmielnik	8.II.1900	1.VI.1922 – IX.1939	16.XII.1939
23	Kasprowiak Franciszek35	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Chmielnik	23.VIII.1895	1.VII.1920 – 1.IX.1939	16.XII.1939
24	Majda Stanisław	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	25.III.1892	1.II.1919 – IX.1939	16.XII.1939
25	Sibila Franciszek36	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Chmielnik	5.III.1901	15.I.1925 – 1.IX.1939	16.XII.1939
26	Witrowski Stanisław	poln. Poliz. Anwärter (Szeregowy / Kandydat)	15.X.1914	–	1.X.1941
27	Kwiecień Jakub	poln. Poliz. Meister (Sierżant)	10.VIII.1895	1.VII.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
28	Siemianowski Kazimierz37	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Chroberz	27.I.1909	1.XII.1932 – 1.IX.1939	16.XII.1939
29	Szymański Stanisław	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	24.XII.1903	1.II.1929 – 1.IX.1939	16.XII.1939
30	Wróbel Stanisław	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	21.X.1906	1.XI.1929 – 30.XI.1930 / 1.IX.1939	15.VI.1942
31	Sieroń Julian	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	6.XII.1898	15.IV.1923 – 1.IX.1939	16.XII.1939
32	Bielecki Roman	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	6.VII.1912	3.X.1937 – 1.IX.1939	20.XII.1939
33	Grabowski Stefan38	poln. Poliz. Anwärter (Szeregowy / Kandydat) Dobrowoda, Nowy Korczyn	2.IX.1919	–	15.I.1942
34	Surowiec Stanisław39	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	27.IX.1891	20.IV.1920 – 1.IX.1939	15.XII.1939
35	Ostrowski Stanisław	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	12.IV.1902	1.XII.1927 – 1.IX.1939	1.VIII.1941
36	Palimąka Józef	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	5.III.1917	4.X.1937 – 1.IX.1939	16.XII.1939
37	Tarapata Władysław40	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Kije (komendant)	25.II.1906	17.IX.1929 – 1.IX.1939	16.XII.1939
38	Siepracki Adam41	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Kije	7.V.1918 Suchowola k/Chmielnika	20.V.1939 – 1.IX.1939	16.XII.1939
39	Owczarek Marian	poln. Poliz. Anwärter (Szeregowy / Kandydat) Kije	25.X.1918 Góry Pińczowskie	–	15.I.1942
40	Lis Jan	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	11.VI.1896	15.VII.1923 – IX.1939	15.XII.1939
41	Mazur Stanisław	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Szydłów	21.III.1900	15.XII.1922 – IX.1939	1.IX.1941
42	Grudziński Stefan42	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	21.VIII.1891	1.IX.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
43	Kaczmarek Stanisław43	poln. Poliz. Meister (Sierżant) Wiślica (komendant)	17.II.1900	16.XI.1922 – 1.IX.1939	16.XII.1939
44	Godlewski Czesław44	poln. Poliz. Meister (Sierżant) Chmielnik, Nowy Korczyn (komendant)	8.I.1899	16.VII.1923 – 1.IX.1939	16.XII.1939
45	Marek Józef45	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Nowy Korczyn	12.VIII.1894 Stary Korczyn	19.I.1925 – 1.IX.1939	16.XII.1939
46	Molisak Władysław46	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Nowy Korczyn	28.I.1899 Szczaworyż	1.VII.1924 – 1.IX.1939	16.XII.1939
47	Borowicz Ignacy47	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Nowy Korczyn	29.I.1905 Częstochowa	16.III.1929 – 1.IX.1939	20.XII.1939
48	Klis Franciszek48	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Nowy Korczyn	30.VIII.1894 Nowy Korczyn	15.II.1924 – 1.IX.1939	20.XII.1939
49	Kiełb Edward	poln. Poliz. Meister (Sierżant)	13.X.1895	29.I.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
50	Galus Henryk49	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	17.III.1912	12.III.1937 – IX.1939	16.XII.1939
51	Ziomek Wawrzyniec50	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Niziny	4.VII.1891 Skrobaczów	23.XI.1918 – 1.IX.1939	13.XII.1939
52	Miśkiewicz Stanisław	poln. Poliz. Anwärter (Szeregowy / Kandydat)	15.V.1920	–	15.I.1942
53	Humenny Grzegorz	poln. Poliz. Meister (Sierżant)	1.VI.1890	1.VI.1919 – 1.IX.1939	18.VII.1940
54	Chamerski Edward	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	22.XI.1897	15.III.1922 – 1.IX.1939	16.XII.1939
55	Cichoń Piotr51	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Oleśnica	24.VI.1898 Sichów Mały	15.IX.1924 – IX.1939	16.XII.1939
56	Życiński Henryk52	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	28.II.1918	25.IV.1939 – IX.1939	16.XII.1939
57	Pressler Adolf53	poln. Poliz. Ob.-Meister (Starszy sierżant) Pacanów (komendant)	30.VIII.1902	1.XI.1928 – 1.II.1939	16.VII.1940
58	Lesiak Józef	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	2.II.1891 zm. 1943	27.I.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
59	Konopek Franciszek	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Pacanów	30.XI.1896	16.VII.1924 – 1.IX.1939	16.XII.1939
60	Spórna Józef (popr. Szpórno – RS)54	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Pacanów	21.II.1889	1.VI.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
61	Kuliński Karol	poln. Poliz. Anwärter (Szeregowy / Kandydat)	24.X.1917	14.XII.1936 – 20.II.1939	1.XI.1941
62	Kurek Piotr55	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Pierzchnica	8.V.1904	28.II.1929 – 1.IX.1939	16.XII.1939
63	Fudalewski Zygmunt	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	23.IV.1911	17.IX.1935 – 1.IX.1939	15.VI.1941
64	Żydek Jan	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	2.XI.1912	9.VII.1934 – 1.IX.1939	16.XII.1939
65	Kopeć Bolesław	poln. Poliz. Ob.-Meister (Starszy sierżant)	8.VII.1900	1.II.1922 – 1.IX.1939	20.XII.1939
66	Charnicki Czesław	poln. Poliz. Ob.-Meister (Starszy sierżant)	28.III.1888	25.II.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
67	Duraczyński Wincenty	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	11.X.1895	1.IV.1920 – 1.IX.1939	16.XII.1939
68	Jędruch Jan	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	24.XII.1899	15.VII.1924 – 1.IX.1939	20.XII.1939
69	Justyniarski Andrzej	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	31.I.1889	1.VII.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
70	Kania Jan	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	22.VI.1890	1.VII.1919 – 1.IX.1939	15.VI.1942
71	Rogoża Eugeniusz	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	27.XII.1905	15.XI.1929 – IX.1939	20.XII.1939
72	Peterson Leonard56	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Pińczów	25.VI.1901	1.VI.1924 – 1.IX.1939	16.XII.1939
73	Kluszczyński Michał	poln. Poliz. Meister (Sierżant)	12.IX.1897	1.IV.1924 – IX.1939	13.XII.1939
74	Wolak Marian	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	2.II.1913	7.IX.1937 – IX.1939	1.X.1939
75	Pisarski Antoni	poln. Poliz. Meister (Sierżant)	19.V.1900	1.VI.1923 – 1.IX.1939	16.XII.1939
76	Gronek Hipolit	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	13.VIII.1895	18.V.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
77	Sowiński Tadeusz57	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Raczyce	22.II.1913	15.XII.1936 – 1.IX.1939	16.XII.1939
78	Woszczalski Władysław58	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	2.XII.1899	11.VII.1923 – 1.IX.1939	28.XII.1939
79	Bartnik Adam	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Solec-Zdrój, komendant	3.XII.1894	23.I.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
80	Fabjan Władysław	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	17.VI.1903	16.VI.1929 – 1.IX.1939	16.XII.1939
81	Sokół Szymon	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Solec-Zdrój	23.XI.1887 Wola Siborowska	1.VII.1919 – IX.1939	16.XII.1939
82	Kuciak Jan59	poln. Poliz. Anwärter (Szeregowy / Kandydat) Nowy Korczyn	23.XII.1917 Galów, gm. Szaniec	4.XI.1936 – 8.X.1939	15.IX.1941
83	Stelmaszyński Bolesław60	–	18.IV.1916	–	1.XI.1941
84	Jackowski Czesław61	poln. Poliz. Meister (Sierżant) Stopnica	20.VII.1894	20.VII.1920 – 1.IX.1939	22.IX.1941
85	Sapelak Jan	poln. Poliz. Ob.-Meister (Starszy sierżant)	22.VI.1889	11.XI.1918 – 1.IX.1939	16.XII.1939
86	Ziętarski Piotr	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	26.I.1891	1.VII.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
87	Michałuszko Antoni62	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Stopnica	8.VII.1891	1.VII.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
88	Poniewierski Józef63	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Stopnica	19.III.1889	19.XII.1919 – 1.IX.1939	16.XII.1939
89	Drążkiewicz Wacław	poln. Poliz. Meister (Sierżant)	29.IX.1900	1.VII.1923 – 1.IX.1939	16.XI.1939
90	Juszczyk Antoni64	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Stopnica	20.V.1900	1.VI.1924 – 1.IX.1939	16.XII.1939
91	Kolasa Ksawery	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	8.I.1901	22.VI.1923 1.IX.1939	20.XII.1939
92	Wystygło Julian65	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Stopnica (komendant)	10.I.1914	1.V.1939 1.IX.1939	16.XII.1939
93	Żaba Jan66	poln. Poliz. Ob-Meister (St. sierżant) Szydłów (komendant)	3.VII.1890 Ulina Wielka, pow. Miechów	1.VII.1919 1.IX.1939	16.XII.1939
94	Adydan Wincenty67	poln. Poliz. Meister (Sierżant) Szydłów (komendant)	20.VII.1900	16.VIII.1923 1.IX.1939	16.XII.1939
95	Pietrzyk Stanisław	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	11.XII.1910	10.VIII.1938 1.IX.1939	27.XII.1939
96	Płonka Antoni68	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	12.V.1892	11.XII.1918 1.IX.1939	16.XII.1939
97	Honc Antoni	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Wiślica	25.IV.1886	23.XII.1918 1.IX.1939	16.XII.1939
98	Waszczyk Jakub (Kazimierz ?)69	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy) Wiślica	15.VII.1887	15.II.1921 1.IX.1939	16.XII.1939
99	Gronek Lucjan70	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Niziny, Dobrowoda	12.IV.1912 Mietel	17.V.1935 1.IX.1939	16.XII.1939
100	Krępski Edward71	poln. Poliz. Meister (Sierżant) Złota w l. 1940-43	22.VII.1900 Stolpce	15.I.1923 1.IX.1939	16.XII.1939
101	Gołdyn Wiktor72	poln. Poliz. Hptwchtm. (Plutonowy)	24.V.1899	20.VII.1923 1.IX.1939	16.XII.1939
102	Najman Zenon73	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral) Złota,Wiślica, Nowy Korczyn	31.I.1912	24.IV.1936 1.IX.1939	16.XII.1939
103	Stojek Władysław	poln. Poliz. Wchtm. (Kapral)	29.IV.1914	25.IV.1936 1.IX.1939	16.XII.1939
104	Cecot Wincenty74	–	30.IX.1913	–	–
105	Januszczak Władysław75	poln. Poliz. Anwärter (Szereg. / Kandydat)	–	–	01.III.1943
106	Lasak Tomasz76	– Wiślica	–	–	–
107	Witkowski Stanisław77	– Chmielnik	–	–	–
108	Ząbek Stanisław	– Busko	–	–	–

1. Tomasz Chinciński, Prawnoustrojowe uwarunkowania funkcjonowania policji polskiej w systemie okupacyjnym Generalnego Gubernatorstwa. Wokół dokumentu Hansa Franka z 17 grudnia 1939 roku. Miscellanea Historico-Iuridica Rok 2024, 23(1), s. 440-477.
2. Tekst odezwy został też opublikowany w Dzienniku Rozporządzeń GG: Odezwa Wyższego Dowódcy SS (Schutzstaffel) i Policji w Generalnym Gubernatorstwie dla okupowanych polskich obszarów z dnia 30 października 1939 r. (Aufruf des Höheren SS- und Polizeiführers im Generalgounernement für die besetzten polnischen Gebiete). Dz. Rozp. GG, 1939 nr 2 s. 16.
3. Według stanu prawnego na wiosnę 1940 r., rząd GG wspierał finansowanie “policji gminnej” ryczałtową kwotą 300 zł na każdego funkcjonariusza. Pismo kierownika Wydziału Finansów w urzędzie Gubernatora Generalnego, Alfreda Spindlera z 13.4.1940 r. do starostów powiatowych. IPN GK 639/13, k. 66.
4. Opis relacji służbowych między dowódcą powiatowego plutonu żandarmerii i komendantem powiatowym PP, zakresu kompetencji tego ostatniego (sukcesywnie ograniczanego przez okupanta od 1941 r.), oraz szczegółowe przedstawienie struktury i podległości służbowych już w samej Policji Polskiej zawarł w swojej książce Adam Hempel na stronach 66-69.
5. Zdjęcie funkcjonariusza Policji Polskiej pochodzi z artykułu Jarosława Gdańskiego “Polacy po stronie Niemców”, opublikowanego na stronie internetowej “Inne Oblicza Historii. Portal Miłośników Historii”. Dostęp: wrzesień 2026.
6. Raul Hilberg, Perpetrators, Victims, Bystanders: The Jewish Catastrophe, 1933–1945. New York 1992, s. 92–93.
7. Jacek Andrzej Młynarczyk, Pomiędzy współpracą a zdradą. Problem kolaboracji w Generalnym Gubernatorstwie – próba syntezy. Pamięć i Sprawiedliwość – nr 1, 2009 r.
8. Marcin Przegiętka, Podpułkownik żandarmerii Hans Köllner, jeden z organizatorów Policji Polskiej, tzw. granatowej, w Generalnym Gubernatorstwie, [w:] Tomasz Domański i Edyta Majcher-Ociesa (red.), Policja Granatowa w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939-1945. Kielce-Warszawa 2019, s. 50.
9. Polska policja czasu okupacji, Wspomnienia Władysława Lesiaka “Hiszpan”. Kombatanckie Zeszyty Historyczne, nr 16, rok 5, Warszawa 1996, s. 72-79 (77).
10. Adam Hempel, Pogrobowcy klęski: Rzecz o policji granatowej w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945 (Warsaw: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990), s. 104.
11. Lista sporządzona została na podstawie: Leszek Marciniec, Katyń. Tygodnik Ponidzia nr 16/1999, s. 4; Karolina Trzeskowska-Kubasik, Ofiary terroru i działań wojennych w latach 1939–1945 z terenu Kreishauptmannschaft Busko. Warszawa 2022.
12. AIPN GK 639/40, k. 120, 182, 186-193.
13. Tabela, załącznik do pisma okólnego HSSPF Krügera z 15.4.1941 r. do szefów dystryktów i starostów powiatowych. AIPN GK 639/68, k. 11.
14. Jan Franecki, Hitlerowski aparat policyjny i sądowniczy i jego działalność w dystrykcie radomskim ze szczególnym uwzględnieniem ziemi radomskiej. Delegatura Wojewódzka w Radomiu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Kielcach. Kielce 1978, s. 46.
15. AIPN GK 639/68, k. 167.
16. Przeżycia w czasie okupacji. Wspomnienia Józefa Sambora “Liść”. Kombatanckie Zeszyty Historyczne nr 7 Rok 2 Warszawa wrzesień 1993, s. 96.
17. Władysław Kapuściński, Z życia trzech pokoleń leśników. Wspomnienia z lat 1908-1961. Gołuchów 2014, s. 100-101.
18. Władysław Ważniewski, Ruch oporu w powiecie pińczowskim i kazimierskim 1939-1945. Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego nr 6/1970, s. 14; Zeznający w 1972 r. Leon Imosa, rolnik z KIj, twierdził wobec funkcjonariusza Służby Bezpieczeństwa w Pińczowie, że posterunek PP w Kijach w latach 1943/45 obsadzony był przez 3 funkcjonariuszy: Tarapata (komendant), Owczarek z Gór Pińczowskich i Adam Siepracki z Suchowoli k.Chmielnika. AIPN Ki 013/469 Adam Siepracki.
19. Polska Policja czasu okupacji, Wspomnienia Władysława Lesiaka “Hiszpan”. Kombatanckie Zeszyty Historyczne, nr 2, rok 1, Warszawa 1992, s. 76.
20. Kombatanckie Zeszyty Historyczne nr 1, Rok 1, Warszawa czerwiec 1994, s. 37-39.
21. Wszystkie zastosowane w tabeli skróty niemieckie stopni służbowych poprzedzone są skrótem “poln. Poliz.”,oznaczającym “Policja Polska”. Same zaś skróty niemieckie stopni służbowych oznaczają: Hptwchtm. – Hauptwachtmann, Ob.-Meister – Ober-Meister, Wchtm. – Wachtmann.
22. Eugeniusz Smodrzewski był komendantem posterunku Policji Państwowej w Solcu-Zdroju w latach 1922-1934. Zeznanie E.S. podczas rozprawy sądowej przeciwko Wacławowi Proksa w Kielcach 29 sierpnia 1947 r. AIPN Ki 127/364.
23. Jasionek Marian był członkiem AK, ps. “Jarek”. W jego domu odbywały się wykłady tajnej podchorążówki i koncentracje żołnierzy AK. Jego córka Krystyna ubezpieczała spotkania, obserwując z oszklonej werandy ruch na ulicy. Oddajmy należną pamięć i szacunek byłym policjantom, Wspomnienia Władysława Szarka ps. “Iskrzycki”, Kombatanckie Zeszyty Historyczne nr 1, Rok 1, Warszawa czerwiec 1994, s. 37-39; Przed wojną był komendantem posterunku PP w Szydłowie; w czasie okupacji pracował jako kancelista w komendzie powiatowej PP w Busku. (Ściśle tajny) “Wykaz b. granatowych policjantów z okresu do 1939 r. i okupacji z terenu powiatu buskiego”, sporządzony w listopadzie 1958 r. AIPN Ki 014/165 teczka SB obiektowa z Buska, k. 21-23 (dalej Wykaz).
24. Paulewicz Andrzej awansował w 1943 r. Okólnik komendanta Policji Porządkowej w dystrykcie radomskim (KdO) z dnia 09.12.1943 r., zawierający listę funkcjonariuszy nie-niemieckiej policji, awansowanych o jeden stopień. AIPN GK 639/46, k. 46 (dalej: Okólnik).
25. Tomaszewski Mieczysław był tłumaczem przy komendzie powiatowej PP w Busku. Dowódca plutonu żandarmerii, Koenig, sprawujący nadzór nad komendą powiatową PP, wnioskował o podwyższenie miesięcznego uposażenia T. do 315 zł. Uzasadniał wniosek dobrą opinią i przydatnością jako tłumacza w sprawach policyjnych. Pismo Koeniga z 01.7.1942 r. do starosty buskiego.
26. Tracz Joachim był do 1939 roku kierownikiem Policyjnego Klubu Sportowego w Busku-Zdroju.
27. Piotr Woźniak był komendantem posterunku PP w Pacanowie w l. 1932-1933. Syn Piotra Woźniaka, Józef Woźniak ps. “Orlik” był żołnierzem AK w stopniu kaprala. L. Wojnakowski tak wspominał Woźniaków: “… ojciec Józka był granatowym policjantem, a to dawało większe szanse uniknięcia rewizji. Na temat Woźniaków krążyła anegdota: “We dnie z karabinem chodzi na służbę ojciec, a w nocy z tym samym karabinem wychodzi na akcję Józek”. Leopold Wojnakowski, Z dala od Wykusu. Łódź-Kielce 1988, s. 103. Piotr Woźniak mieszkał po wojnie w Busku; był urzędnikiem w Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Wykaz.
28. Kieroń Wiktor, s. Piotra i Kunegundy z Makowców, ur. 03.10.1894 r. w Zagórzu, pow. Sanok, pracował w Policji Państwowej w Busku-Zdroju od 1925 r. Po wojnie pracował w Powiatowym Zarządzie Drogowym w Busku, a mieszkał przy ul. Chmielnickiej 70. L. Wojnakowski określił W. Kieronia jako “klucznika aresztu w piwnicach budynku Kreishauptmannschaftu”. W.K. aktywnie współpracował z podziemiem niepodległościowym (ps. “Wiktor”), przekazywał anonimy (listy bez adresów zwrotnych); po wojnie zeznawał wielokrotnie jako świadek w postępowaniach śledczych przeciwko funkcjonariuszom aparatu okupacyjnego. Protokół z przesłuchania w dniu 12.3.1947 r. w charakterze świadka Wiktora Kieronia przez Członka Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Radomiu Ekspozytura w Busku-Zdroju Aleksego Lebiediewa. AIPN Ki 179/113, k. 2-6; Feliks Rajca, Kronika działalności konspiracyjnej w powiecie buskim w okresie II wojny światowej, [w:] Tradycje walk o wyzwolenie narodowe i społeczne na Ziemi Buskiej. Materiały sesji popularnonaukowej 11.IV.1987 r. Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 1988, s. 180.
29. Szarek Jan, pełniąc służbę na buskim posterunku PP w dniu 29 maja 1944 r., pomógł  AK-owskiej grupie partyzanckiej “Orka” Jana Korepty uwolnić z aresztu przy posterunku grupę ok. 50 osób, zakładników za młodych mężczyzn ukrywających się przed wysyłką na roboty do Niemiec. Dyżurny policjant J. Szarek udawał, że nie widział, co dzieje się w areszcie i o całej sprawie dowiedział się “rzekomo” po odnalezieniu zamknietego (przez partyzantów) klucznika. Leszek Marciniec, Zielone Święta 1944 r. Tygodnika Ponidzia nr 19/2000, s. 4.
30. Stawiarz Piotr awansował w 1943 r. Okólnik.
31. Leszczyński Witold awansował w 1943 r. Okólnik.
32. Gryszko Jan przejął – według Amelii Sołtysiak – stanowisko komendanta w Chmielniku po Godlewskim. Był przed wojną policjantem w Województwie Poznańskim. Regionalista L.A. Wójcik ocenił w swojej książce postawę Gryszki wobec ludności miejscowej jako pozytywną. Żona Gryszki, Gertruda, folksdojczka, prowadziła gospodarstwo rolne o powierzchni około 11 hektarów. Zdzisław Kondratowicz, Z kart historii. Wspomnienia z lat wojny. Z Życia Gminy (Pacanów), nr 6/1999, s. 18-19; Leon Andrzej Wójcik, Z Suchowoli w szeroki świat. Kielce 2003, s. 88; Pismo komórki NSDAP w Busku z 11.02.1944 r. do pełnomocnika dystryktowego Winterhilfswerk des Deutschen Volkes (WHW) w Radomiu. APR 356 NSDAP / 32, b.n.k.
33. Bełcikowski Bolesław mieszkał w Przededworzu k/Chmielnika. Był funkcjonariuszem przedwojennej Policji Państwowej w posterunku w Chmielniku (Amelia Barbara Sołtysiak, Chmielnik i ja, Kielce 2007, s. 119). Był więźniem obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Poznał w obozie Józefa Cyrankiewicza – działacza PPS-u, późniejszego premiera w PRL. Dzięki tej znajomości zwolniony został w 1946 r. z ciężkich robót w sowieckich kopalniach Donbasu Bolesław Łudczak, przedwojenny działacz społeczny i wiceburmistrz w Chmielniku. Niestety, Łudczak nie przeżył trudów powrotu do ojczyzny. Jan Rękas, W ogniowej potrzebie. Z dziejów ochotniczego pożarnictwa w Chmielniku. Kielce 2010, s. 61.
34. Anyż Wiktoryn został przeniesiony w maju 1943 r. w stan spoczynku  z uposażeniem należnym w oparciu o przepisy okupanta. Jego żona podpisała Volkslistę, syn, Tadeusz, wyjechał do szkoły dla Hitlerjugend w Kielcach. Sam Wiktoryn cieszył się u miejscowej ludności opinią dobrego patrioty polskiego. Pismo Izby Rent (Rentenkammer) w Warszawie z 30.9.1943 r. do Wiktoryna Anyża. AIPN GK 639/13, k. 107; Amelia Barbara Sołtysiak, s. 119.
35. Kasprowiak Franciszek pochodził z Poznańskiego. Amelia Barbara Sołtysiak, s. 119.
36. Sibila Franciszek był oskarżony w oparciu dekret “sierpniówkę”; uniewinniony przez Sąd Okręgowy w Kielcach.
37. W internetowej dokumentacji Fundacji “Zapomniane” opisane jest miejsce grobu nad rzeką Nidą w Chrobrzu i przytoczony z akt archiwalnych fragment zeznania (Chroberz, 10. marca 2015 r.) mieszkanki Chrobrza, rocznik 1932: „Ja widziałam, byłam taką dużą dziewczynką. Idą Niemcy i Żydasek taki ucieka przed nimi, może miał 10-12 lat. A ja mieszkałam przy samej rzece. Siemianowski, taki policjant był, i Niemiec jeden, a policjant był z Chrobrza. […] No i ten Żydek uciekał, i doszli już do samej rzeki, może jeszcze było z 50 metrów, no i temu Siemianowskiemu każe strzelać [Niemiec], a on nie strzelił prosto, [Niemiec Siemianowskiego w plecy] kolbą przyrżnął – Gdzie strzelasz!? – W końcu my się przestraszyły i już nie wiem, czy poprawił ten Siemianowski, czy ten Niemiec. [Chłopiec] wpadł do wody, woda była nie głęboko. Zastrzelili. […] Wpadło dziecko do wody, w wodzie się przewróciło […] Skąd to dziecko wyszło i czy z matką było, to nie wiem”. Pod opisem wskazanie na akta archiwalne: IPN Ki 013/2092. Akta sprawy przeciwko Kazimierzowi Siemianowskiemu; IPN Ki 128/25, Akta śledztwa i akta sądowe dot. Kazimierza Siemianowskiego, s. Antoniego, ur. 27.01.1909 r. Strona internetowa Fundacji “Zapomniane”. Dostęp: wrzesień 2026.
38. Grabowski Stefan był znienawidzony przez ludność jako szczególnie gorliwy sługus Niemców. W związku z wymierzonym przeciwko niemu konspiracyjnym wyrokiem śmierci szukał schronienia w posterunku żandarmerii w Nowym Korczynie. Został zastrzelony przez partyzantów przy próbie ucieczki po rozbiciu tego posterunku w lipcu 1944 roku. Leopold Wojnakowski, Z dala …, s. 185; Józef Wojtasik “Panek”, Oddział Specjalny PKB gminy Wiślica w latach 1941-1945. Kielce 1996.
39. Stanisław Surowiec, imię ojca: Jan, ur. 27-09-1891 r., był oskarżony w oparciu dekret “sierpniówkę”, tj. o to, że w 1942 r., na terenie powiatu pińczowskiego, jako komendant posterunku PP, działał na szkodę obywatela polskiego, przez ujęcie go z rozkazu władz niemieckich, jako sabotującego dostarczenie kontyngentu zbożowego i doprowadzenie do tych władz, w następstwie czego został wywieziony do obozu koncentracyjnego, gdzie zmarł.  Akta sprawy karnej Sądu Okręgowego w Kielcach przeciwko Stanisław Surowiec, AIPN Ki 127/81.
40. Tarapata Władysław był sądzony po wojnie na podstawie dekretu “sierpniówki”.
41. Siepracki Adam w 1939 r. do wybuchu wojny był słuchaczem szkoły policyjnej w Gdyni. Zgodnie z zarządzeniem okupanta, zgłosił się pod koniec września 1939 r. do posterunku policji w Szydłowie i tam pełnił służbę szeregowego policjanta do 1941 r., następnie w posterunku w Kijach.
    W jakich warunkach żyli i pracowali Siepracki i jego przełożony, Tarapata, w posterunku Kije, ukazuje spór, jaki zaistniał w maju 1942 r. między nimi i wspierającą ich żandarmerią w Busku z jednej strony, a inspektorem szkolnym powiatowym, Pfitznerem, z drugiej. Policjanci wprowadzili się w 1941 r. do budynku szkoły powszechnej w Kijach, zajmując każdy jedno pomieszczenie dla siebie. Tarapata, żonaty, 1 dziecko, podzielił swoje pomieszczenie przepierzeniem z desek, czyniąc zeń mieszkanie: pokój z kuchnią. Kosztowała go ta aranżacja własne tysiąc złotych. Inspektor szkolny, kierowany troską o nauczyciela Jana Cecherz, tj. by oszczędzić mu codziennej wędrówki z miejsca jego zamieszkania w Kliszowie do szkoły w Kijach i z powrotem, usiłował skłonić starostę powiatowego do zarządzenia wyprowadzki policjantów ze szkoły i zainstalowania ich na plebanii u proboszcza. Takiej propozycji sprzeciwił się gwałtownie zastępca dowódcy plutonu żandarmerii w Busku, dowodząc, że byłoby to znaczące osłabienie placówki policyjnej. Nadto, twierdził, że nijak możliwe jest pogodzenie pod jednym dachem tak różnych rodzajów służby – policyjnej i kościelnej. Nie widział natomiast nic zdrożnego w tym, by zamieszkali tam razem nauczyciel i ksiądz (Pismo zastępcy plutonu żandarmerii w Busku, Zuckera, z 06.5.1942 r. do starosty buskiego. AIPN GK 639/77, k. 24-25); Siepracki opuścił jesienią 1944 r. samowolnie PP i ukrywał się, za co Niemcy natychmiast wykluczyli go ze służby, pozbawili praw emerytalnych i podobnych oraz wdrożyli postępowanie karne (Pismo ppłk. (Oberstleutnant) Taute z urzędu KdO Radom do starosty buskiego z końca listopada 1944 r. AIPN GK 639/46, b.n.k.); Po wojnie S. zamieszkał w Warszawie i pracował jako robotnik budowlany. W 1953 r. został aresztowany i postawiony przed sądem. Z aktu oskarżenia wynosimy, że Siepracki jako granatowy policjant w Kijach został włączony do dowodzonej przez żandarmerię grupy operacyjnej pod krypt. “Lichwa”, zwalczającej handel pokątny. Rewidował podróżnych na stacji kolei wąskotorowej w Hajdaszku, odbierał im żywność i przekazywał do żandarmerii w Chmielniku. Postawiono mu też zarzuty udziału u boku żandarmerii niemieckiej w wysiedlaniu Żydów z Chmielnika pod koniec 1942 r., a następnie w tropieniu i likwidowaniu ukrywających się. Sąd wydał wyrok o jego uniewinnieniu (Akta postępowania śledczego. AIPN Ki 013/469 Adam Siepracki).
42. Grudziński Stefan awansował w 1943 r. Okólnik.
43. Kaczmarek Stanisław wyróżniał się gorliwością w nękaniu ludności żydowskiej i polskiej u boku żandarmów. Wyrokiem sądu podziemnego został zastrzelony. Leopold Wojnakowski, Z dala …, s. 130; Egzekutorem wyroku śmierci, orzeczonego przez Wojskowy Sąd Specjalny, była grupa członków AK złożona z z Mieczysława Gałata ps. „Czarny”, Piotra Pałysa ps. „Kruk” i Michała Lasaka ps. „Kaczmarek”.
44. Godlewski Czesław był komendantem posterunków najpierw Chmielniku, następnie w Nowym Korczynie. O Godlewskim jako komendancie PP w Chmielniku wspominała Amelia Barbara Sołtysiak, s. 119. Po wojnie mieszkał w Nowym Korczynie, gospodarował na 2 ha ziemi. Wykaz.
45. Marek Józef przestrzegał ludność o zamierzonych przez żandarmerię wyjazdach w teren, rewizjach i aresztowaniach. Henryk Leżoń, referat pt. “Wkład społeczeństwa gminy Nowy Korczyn w walce z hitlerowskim okupantem”, sporządzony na podstawie materiału ankietowego ZBoWiD w Kielcach i wygłoszony podczas sesji historycznej 24.7.1983 r. APKi 490/74; Po wojnie Marek mieszkał w Nowym Korczynie, gospodarował na 3 ha ziemi. Wykaz.
46. Po wojnie W. Molisak mieszkał w Nowym Korczynie i był właścicielem sklepu z towarami mieszanymi. Wykaz.
47. Po wojnie I. Borowicz mieszkał w Nowym Korczynie. Wykaz.
48. Franciszek Klis urodził się wg akt SB 12.09.1889 w Nowym Korczynie. Wykaz.
49. Galus Henryk. Posterunek Niziny. Ur. 17.3.1912 w Zborowie. Opuścił samowolnie PP 24.5.1943 r. i ukrywał się, za co Niemcy natychmiast wykluczyli go ze służby, pozbawili praw emerytalnych i podobnych oraz wdrożyli postępowanie karne. Pismo podpułkownika Taute z urzędu KdO Radom z 12.6.1943 r. do starosty buskiego. AIPN GK 639/26, k. 89.
50. Ziomek Wawrzyniec. Posterunek Niziny. Ur. 04.7.1891 w Skrobaczowie. Opuścił samowolnie PP 24.5.1943 r. i ukrywał się, za co Niemcy natychmiast wykluczyli go ze służby, pozbawili praw emerytalnych i podobnych oraz wdrożyli postępowanie karne. Pismo podpułkownika Taute z urzędu KdO Radom z 12.6.1943 r. do starosty buskiego. AIPN GK 639/26, k. 88.
51. Cichoń Piotr. Był awansowany w 1943 roku. Okólnik.
52. Życiński Henryk, Posterunek Busko. Współpracował z Obwodem AK Busko “Borsuk”. Wspomnienia napisane po 50 latach, Wspomnienia Marii Poniewierskiej z d. Plewa “Jana”. Kombatanckie Zeszyty Historyczne nr 10/2 (wydanie specjalne poświęcone Oleśnicy), Warszawa 1994, s. 39-40; Polska policja czasu okupacji, Wspomnienia Władysława Lesiaka “Hiszpan”. Kombatanckie Zeszyty Historyczne, nr 16, rok 5, Warszawa 1996, s. 72-79.
53. Presler Adolf został mianowany komendantem w Pacanowie zapewne po odejściu J. Gryszki do Chmielnika. Wspomnień kombatanckich ciąg dalszy. Wspomnienia Władysława Nawalnego “Makary”. Kombatanckie Zeszyty Historyczne nr 9 rok 3. Warszawa czerwiec 1994, s. 62.
54. Szpórno Józef dobrze znał język niemiecki. Tak jak niemal wszyscy policjanci w posterunku w Pacanowie, przekazywał konspiratorom z AK ostrzeżenia i informacje zasłyszane / podsłuchane u żandarmów (Polska policja czasu okupacji, Wspomnienia Władysława Lesiaka “Hiszpan”. Kombatanckie Zeszyty Historyczne, nr 16, rok 5, Warszawa 1996, s. 72-79 (76).
55. Kurek Piotr – potwierdzenie, że służył on w Pierzchnicy zawarte jest w Oświadczeniu Romana Smolińskiego, byłego mieszkańca Pierzchnicy. AIPN BU 2448/321, k. 631.
56. Peterson Leonard awansował w 1943 r. Okólnik.
57. Sowiński Tadeusz był wymieniony wśród policjantów uczestniczących w nadzorowanych przez żandarmerię akcjach walki z handlem pokątnym i zabezpieczania zbiorów po żniwach w piśmie okólnym KdO Radom z 03.02.1943 r. APR 209/16, k. 4.
58. Woszczalski Władysław był sądzony po wojnie na podstawie dekretu “sierpniówki”. AIPN Ki 126/103. Akta sprawy karnej przeciwko Władysław Woszczalski, imię ojca: Ignacy, oskarżony o to, że w okresie od 1940 r. do 1943 r, na terenie gmin Grabki i Gnojno, w powiecie buskim, jako funkcjonariusz PP działał na szkodę obywateli polskich oraz w zamiarze pozbawienia życia Ślusarczyka Józefa.
59. Kuciak Jan porzucił służbę w policji polskiej w marcu 1944 r. i od tamtego czasu ukrywał się. W reakcji niemieckie władze policyjne pozbawiły go prawa do świadczeń emerytalnych i wdrożyły postępowanie karne przeciwko niemu. W piśmie z dnia 22.3.1944 r. do starosty buskiego KdO Radom stwierdził, że “Przez swoje zachowanie K. [Kuciak] zaszkodził interesom niemieckiej administracji oraz wizerunkowi policji polskiej, a przez to dowiódł braku woli sumiennego wypełniania obowiązków służbowych” (AIPN GK 639/46, k. 54). Kuciak został oskarżony po wojnie o zastrzelenie w 1942 r. Żydówki Wolfowej, z d. Topel, pochodzącej z Solca. Na rozprawie sądowej miał zeznać, że zastrzelił ją na rozkaz komendanta ZWZ-AK. Powodem miały być jej groźby wobec osób, które jej pomagały i że była niemiecką konfidentką. Został uniewinniony wyrokiem Sądu Okręgowego w Kielcach w 1948 r. Barbara Engelking i Jan Grabowski (red.), Zarys Krajobrazu. Wieś polska wobec zagłady Żydów 1942-1945. Warszawa 2011, s. 429-430.
60. Stelmaszyński Bolesław awansował w 1943 r. Okólnik.
61. W Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, w zespole akt GK 411 (Prokuratura Sądu Okręgowego w Kielcach) znajduje się jednostka archiwalna sygn.GK 411/189 (411/PSOKiel/189), której opis w formularzu kwerendy archiwalnej United States Holocaust Memorial Museum brzmi: “Jackowski, Wystygło Julian komendant i posterunkowy posterunku polskiej policji w Stopnicy, podejrzani o udział w ujęciu 7 Żydów ukrywających się w Suchowoli. Okoliczności ujęcia opisują policjanci z tego posterunku, uczestniczący w ujęciu, Poniewierski Józef /k. 2,3/ i Michałuszko Antoni /k.4,5/ Postępowanie zawieszone do czasu ujęcia podejrzanych. 1947. K. 10”.
62. Były mieszkaniec Stopnicy, B. Hetnarski wspominał w swojej książce stopnickiego policjanta Michałuszkę i jego syna, Stefana, z okresu jeszcze przed wojną. Michałuszko mieszkał w domu z czerwonej cegły, u stóp podgórza kościelnego, na pograniczu Stopnicy i wsi Wolicy, tuż za rzeką Stopniczanką. Bogumił Hetnarski, Ze Stopnicy do Itaki. Pamiętniki chemika. Krosno 2009, s. 27.
63. Poniewierski Józef awansował w 1943 r. Okólnik.
64. Antoni Seremek, mieszkaniec wsi Ruczynów, gm. Szczytniki, zeznając jako świadek 29 czerwca 1947 r. w Stopnicy Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Radomiu, ekspozytura przy Sądzie Grodzkim w Stopnicy, w osobie sędziego mgr. A. Stanuli, stwierdził “Wiadomo mi również, że Niemcy aresztowali Wojciecha Piwowarczyka za niedostarczenie kontyngentu. Wywieźli go do Oświęcimia, gdzie zmarł. Aresztowania dokonali Juszczyk i Wystygło, którzy służyli w policji granatowej”. IPN GK 179/114, k. 113.
65. W Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, w zespole akt GK 411 (Prokuratura Sądu Okręgowego w Kielcach) znajduje się jednostka archiwalna sygn.GK 411/189 (411/PSOKiel/189), której opis w formularzu kwerendy archiwalnej United States Holocaust Memorial Museum brzmi: “Jackowski, Wystygło Julian komendant i posterunkowy posterunku polskiej policji w Stopnicy, podejrzani o udział w ujęciu 7 Żydów ukrywających się w Suchowoli. Okoliczności ujęcia opisują policjanci z tego posterunku, uczestniczący w ujęciu, Poniewierski Józef /k. 2,3/ i Michałuszko Antoni /k.4,5/ Postępowanie zawieszone do czasu ujęcia podejrzanych. 1947. K. 10”; Antoni Seremek, mieszkaniec wsi Ruczynów, gm. Szczytniki, zeznając jako świadek 29 czerwca 1947 r. w Stopnicy Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Radomiu, ekspozytura przy Sądzie Grodzkim w Stopnicy, w osobie sędziego mgr. A. Stanuli, stwierdził “Wiadomo mi również, że Niemcy aresztowali Wojciecha Piwowarczyka za niedostarczenie kontyngentu. Wywieźli go do Oświęcimia, gdzie zmarł. Aresztowania dokonali Juszczyk i Wystygło, którzy służyli w policji granatowej”. IPN GK 179/114, k. 113.
66. Jan Żaba mieszkał po wojnie w Busku, pracował w Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Wykaz.
67. Adydan Wincenty pochodził z miejscowości Czernica, gm. Kurozwęki. Służył przed wojną w jednostce policyjnej Rezerwy Konnej w Sosnowcu. We wrześniu 1937 roku uczestniczył (wówczas w stopniu służbowym przodownik) w Trzecich Ogólno-Policyjnych Zawodach Konnych w Warszawie. Zajął w konkursie dokładności skoków przez przeszkody 6. miejsce wśród 40 startujących. Kalendarzyk Policji Województwa Śląskiego Rocznik 1938s. 319.
68. Płonka Antoni awansował w 1943 r. Okólnik.
69. Waszczyk Kazimierz został powołany do PP w posterunku Wiślica 15.12.1943 roku. Jesienią 1944 r. opuścił samowolnie PP i ukrywał się, za co Niemcy natychmiast wykluczyli go ze służby, pozbawili praw emerytalnych i podobnych oraz wdrożyli postępowanie karne. Pismo KdO Radom do starosty buskiego z 26.11.1943 r. AIPN GK 639/46, k. 51.
70. Gronek Lucjan był przed wojną policjantem na Wileńszczyźnie. W 1940 roku wstąpił do Straży Chłopskiej, przemianowanej później na Bataliony Chłopskie. Uczestniczył w kolportażu podziemnej prasy. W mundurze z karabinem systematycznie odbierał prasę z punktu rozdzielczego w domu Wojciecha Musiała w Busku przy ulicy Wschodniej 16 (Niemcy nazwali tę ulicę Oststrasse; dziś ulica Batorego). Był łącznikiem w przekazywaniu tajnej poczty z centralnego punktu rozdzielczego w magazynie jajczarni w Busku przez tereny uzdrowiskowe (najbardziej zagrożony odcinek, bo wszechobecni Niemcy) na trasie w kierunku Nowego Korczyna i całego południowego obszaru powiatu. Jego brat, Wacław, kierownik Zbiornicy Jajczarskiej w Wiślicy, także członek BCh, również był włączony w pracę konspiracyjną. Lucjan Gronek został zwolniony ze służby w PP we wrześniu 1943 r. z powodów zdrowotnych i zgodnie z okupacyjnymi przepisami przeniesiony w stan spoczynku. Jan Grochowski, Rola Miasta Buska w łączności konspiracyjnej Batalionów Chłopskich i kolportażu prasy ludowej w latach okupacji hitlerowskiej [w:] Tradycje walk o wyzwolenie narodowe i społeczne na ziemi buskiej. Materiały sesji popularnonaukowej 11.IV.1987 r. Kielce 1988, s. 161-162; Piotr Pawlina “Piotr”, Podziemni żołnierze wolności. Warszawa 1973, s. 51; Pismo podpułkownika Taute z urzędu KdO Radom z 15.9.1943 r. do starosty buskiego. AIPN GK 639/26, k. 103.
71. Krępski Edward ps. “Kruk” był policjantem najpierw na Wileńszczyźnie, a na krótko przed wrześniem 1939 r. w Pińczowie. Walczył w Powstaniu Warszawskim. Uciekł z transportu do Pruszkowa. Po wojnie został oskarżony o współpracę z Niemcami. Po dwóch postępowaniach w Krakowie i Kielcach dzięki zeznaniom świadków obrony został zwolniony. W trzecim procesie w Kielcach, na który nie dopuszczono świadków, przyznał się do przynależności do Narodowych Sił Zbrojnych. W 1949 r. został skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano w 1950 roku. Artykuł “Edward Krępski. Policjant z dawnych lat. Historia tragiczna” autorstwa Wojciecha Zapały, przejęty we wrześniu 2016 r. ze strony internetowej Oddziału Świętokrzyskiego Związku Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych kielce.zznsz.pl (nieczynnej we wrześniu 2026) na stronę internetową “chroberz.info”.
72. Według Władysława Odrobiny “Orzeł”, dowódcy oddziału BCh w gminie Złota, policjant Gołdyn miał zadenuncjować Jana Korala, żołnierza BCh. Niemcy aresztowali Korala 1 lub 2 stycznia 1944 r., torturowali go w Busku i zamordowali prawdopodobnie w Lesie Wełeckim pod Buskiem. Odrobina napisał: “W kilka miesięcy później, po ustaleniu niezbitych dowodów winy, denuncjator został zlikwidowany przez oddział specjalny “Oracza””. Wdowa po Janie Koralu, Mariana z d. Walocha, zeznała jako świadek przed prokuratorem w Busku-Zdroju w kwietniu 1990 r., że zaraz po aresztowaniu męża była na posterunku policji w Chrobrzu i widziała tam Gołdyna, który, stwierdziła: “… jak wynikało z opowiadań był konfidentem Niemców”. Władysław Odrobina, Dywersja gospodarcza i zbrojna, [w:] Stanisław Durlej (red.), Walka i cierpienie. Wspomnienia żołnierzy BCh III Okręgu Kieleckiego z lat wojny i powojennych prześladowań. Kielce 1999, s. 163; Akta dochodzeniowe Okręgowej Komisji w Kielcach Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce – Instytutu Pamięci Narodowej, AIPN KI 53/5701.
73. Najman Zenon przestrzegał ludność o zamierzonych przez żandarmerię wyjazdach w teren, rewizjach i aresztowaniach. (Henryk Leżoń, referat pt. “Wkład społeczeństwa gminy Nowy Korczyn w walce z hitlerowskim okupantem”, sporządzony na podstawie materiału ankietowego ZBoWiD w Kielcach i wygłoszony podczas sesji historycznej 24.7.1983 r. APKi 490/74); N. współpracował z placówką AK w Jurkowie. Władysław Szarek tak opisał epizod z udziałem policjanta N.: “Wiosną 1944 r. grupa żandarmów z Nowego Korczyna wraz z polskim policjantem Najmanem, patrolując teren między Wiślicą a Szczytnikami, napotkała w zaroślach nad Nidą członka BCh Stanisława Pietrzyka, który miał przy sobie w teczce granaty i krótką broń.Szybka i energiczna reakcja Najmana stworzyła Pietrzykowi możliwość rzucenia teczki w krzaki. Tymczasem Najman zagadał Niemców i zaręczył, że Pietrzyk to uczciwy, prawomyślny rolnik znany z lojalności wobec Niemców. Można sobie wyobrazić, czym ryzykował Najman, gdyby Niemców nie przekonał i przystąpiliby do przeszukiwania terenu i dokonali rewizji Pietrzyka”.
74. Cecot Wincenty opuścił jesienią 1944 r. samowolnie PP i ukrywał się, za co Niemcy natychmiast wykluczyli go ze służby, pozbawili praw emerytalnych i podobnych oraz wdrożyli postępowanie karne. Pismo ppłk. (Oberstleutnant) Taute z urzędu KdO Radom do starosty buskiego z końca listopada 1944 r. AIPN GK 639/46, b.n.k.
75. Januszczak Władysław pochodził z miejscowości Siemuszowa-Piła, pow. Sanok. Pismo KdO Radom z 9.02.1943 r. do dowódcy plutonu żandarmerii w Busku o przyjęciu J. do służby w PP. AIPN GK 639/46, k. 48.
76. Lasak Tomasz został zastrzelony przez pospolitego bandytę. Komisariat Kryminalny Sipo w Busku odnotował w swoim raporcie, że dnia 29.5.1942 r. policjant Tomasz Lasak z posterunku PP w Wiślicy podczas patrolu nad rzeką Nida został zastrzelony przez mężczyznę, którego usiłował zatrzymać. Powiadomiona o zdarzeniu żandarmeria niemiecka zastrzeliła sprawcę w lesie nieopodal Wiślicy. Według raportu, był to poszukiwany od dłuższego czasu bandyta Josef Roter, lat 21, z Nawarzyc, pow. Jędrzejów. Miał on kilka godzin wcześniej obrabować Żyda z Wiślicy o nazwisku Borenstein. Statystyczny raport miesięczny Komisariatu Kryminalnego Sipo w Busku za miesiąc maj 1942. AIPN GK 639/27, k. 9-10.
77. Witkowski Stanisław był renegatem i groźnym dla ludności mordercą. E. Fąfara przytoczył w swojej książce zeznania złożone przed Główną Komisją Badania Zbrodni Niemieckich przez rolnika z miejscowości Suliszów k/Chmielnika, opisujące zbrodnie Witkowskiego: “Widziałem, jak komendant granatowej policji w Chmielniku, Witkowski, wraz z Żydem, którego nazywano Szaje – w tym czasie przeszedł on na służbę do hitlerowców – aresztowali jakąś staruszkę. Prawdopodobnie nabyła ona poduszkę od Żydów. Najpierw oprowadzali ją z tą poduszką po mieście, a następnie zaprowadzili pod bożnicę i tam rozstrzelali … Byłem o jakieś 30 m od tego miejsca. Strzelał z pistoletu w tył głowy Witkowski. Szaje też miał pistolet, a w ręku miał szpicrutę, którą smagał staruszkę. Tego samego również dnia Witkowski i Szaje złapali 18-letniego chłopca, Szaryngę z Suliszowa. Zbili go, a następnie zastrzelili w tym miejscu co i staruszkę. Tym razem strzelał także Witkowski”. J. Mrożkiewicz w podrozdziale swojej książki “Likwidacja zdrajcy w granatowym mundurze” napisał o Witkowskim: “Pochodził ze Śląska, nieźle mówił po niemiecku, a nawet lubił tym językiem popisywać się, kiedy na kimś wyładowywał złość. Był polskiego pochodzenia, ale zwłaszcza w obecności żandarmów wykazywał się równą im gorliwością. Śledził ludzi konspiracji, o zasłyszanych faktach donosił władzom, bił Polaków i bezcześcił wszystko co polskie”. Witkowski został zastrzelony z wyroku sądu podziemnego w Chmielniku 27 czerwca 1942 r. Eugeniusz Fąfara, Gehenna ludności żydowskiej. Warszawa 1983, s. 108-109); Józef Mrożkiewicz “Brzoza”, W konspiracji i walce. Z dziejów Podobwodu AK Szydłów. Kielce 1997, s. 43-45.
78. Fotografia E. Krępskiego pochodzi ze strony internetowej na facebooku “Narodowe Siły Zbrojne”. Dostęp: wrzesień 2026