Spółdzielczość

Spółdzielczość do 1939 roku

W okresie międzywojennym spółdzielczość wiejska rozwijała się pomyślnie mimo licznych trudności gospodarczych (lata wielkiego kryzysu). Stanowiła ona zauważalny element w dziedzinie rynku rolnego, zaopatrzenia, drobnego kredytu. Organizowane były też spółdzielnie pracy, mieszkaniowe, a także spółdzielnie zdrowia. 
W 1937 roku ogółem było w kraju 12860 spółdzielni zrzeszających 3016 tys. członków, z czego spółdzielni kredytowych było 5517 (od 1934 r. przybyło ich ponad 2 tysiące), rolniczo-handlowych i spożywców – 3383, spożywców – 1804, mleczarskich – 1408, mieszkaniowych – 252. 
Spółdzielnie były zrzeszone w związkach gospodarczych i rewizyjnych. Kolejno przyjmowane przez Sejm ustawy1 stworzyły ramy dla systemu spółdzielczego, uznawane za jedne z najlepszych i najnowocześniejszych w świecie. W takim otoczeniu prawnym przyjazny, sprzyjający spółdzielczości był także klimat polityczny2

Spośród wszystkich orientacji politycznych, chłopskie ugrupowania były największym orędownikiem spółdzielczości wiejskiej, upatrywanej jako jeden ze środków konsolidujących społeczność wiejską i stawiających zapory przed wyzyskiem spekulantów, licznych pośredników handlowych i niesumiennych kupców.
W pierwszym dziesięcioleciu II RP, stronnictwa chłopskie różniły się w doborze priorytetów w działalności spółdzielczej – odpowiednio do stopnia ich radykalizmu społecznego. PSL „Piast”, zrzeszające zamożniejszych gospodarzy, akcentowało potrzebę rozwijania kooperacji rolno-przetwórczej i handlowej dla najkorzystniejszego zagospodarowania nadwyżek płodów rolnych. PSL „Wyzwolenie”, odwołujące się do biedniejszej grupy chłopów, optowało za takim rozwojem spółdzielczości, by sprzyjała ona wzmocnieniu gospodarstw słabszych i zacofanych technicznie. Inne (lewicowe) partie chłopskie w rozwoju spółdzielczości upatrywały szansę na poprawę sytuacji drobnego rolnictwa i najbiedniejszej warstwy chłopskiej. Wpływy lewicowego ruchu ludowego stały się wyraźniejsze po zjednoczeniu PSL „Wyzwolenie”, „Piast” oraz Stronnictwa Chłopskiego w jedną organizację – Stronnictwo Ludowe – w 1931 roku. Właśnie po zjednoczeniu, gdy wewnątrz ruchu ludowego miejscem na kompromis pomiędzy lewicowym a bardziej zachowawczym odłamem była ideologia agrarystyczna, ważną rolę odegrała spółdzielczość. Według głosicieli agraryzmu, „indywidualny, samodzielny warsztat rolny oparty na prywatnej własności” i kooperacji miał sprzyjać aktywizacji zarobkowej nadmiaru wolnych rąk do pracy. Właśnie na kooperacji, tj. spółdzielczości opierać się miała gospodarka wiejska, która z kolei zająć miała czołową pozycję w gospodarce krajowej, a chłopom przypaść miało przewodnictwo w państwie3. Idee agrarystyczne, przyznające rolę kluczową spółdzielczości wiejskiej, najpełniej wyrażał i konkretnymi czynami wdrażał powstały w 1928 r. Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici”4. Ostatecznie agraryzm nie spełnił się w skomplikowanej sytuacji politycznej i społecznej Drugiej Rzeczypospolitej. Faktem natomiast jest, że rola spółdzielczości wiejskiej w gospodarce systematycznie rosła w tamtych czasach. 

Duże zasługi w rozwój kooperatyzmu, już za czasów rozbiorów (na początku szczególnie w zaborze pruskim) i później, po odzyskaniu niepodległości, w całej Polsce, wniosło polskie duchowieństwo katolickie5. Tak było również na interesującym nas obszarze, gdzie księża byli inicjatorami i współzałożycielami wielu spółdzielni, także członkami ich zarządów i rad nadzorczych.

W Polsce międzywojennej istniały następujące związki rewizyjne spółdzielni polskich6

  • Związek Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych, obejmujący spółdzielnie rolniczo-handlowe, rolniczo-spożywcze, rolniczo-kredytowe, mleczarskie i jajczarskie; 
  • “Społem” Związek Spółdzielni Spożywców, obejmujący spółdzielnie spożywców.

W ramach organizacji gospodarczej wsi powstawały następujące rodzaje spółdzielni: 

  • kredytowe (oszczędnościowo-pożyczkowe), 
  • zbytu i zakupu (rolniczo-handlowe), 
  • przetwórcze (mleczarskie i jajczarskie, serowarskie, przechowalnie i przetwórnie owoców i warzyw, gorzelnie itp.), 
  • spożywców (rolnicze spożywcze), 
  • różne (pracy, rzemieślnicze, chałupnicze, itp).

Zważywszy na rolniczy charakter gospodarki przedwojennych powiatów pińczowskiego i stopnickiego, interesującą na potrzeby niniejszego opracowania jest spółdzielczość występująca na wsi w postaciach: rolniczo-handlowa, spożywców, mleczarska i kredytowo-oszczędnościowa.

Spółdzielczość rolniczo-handlowa

Spółdzielnie zajmowały się skupem płodów rolnych oraz zaopatrzeniem w maszyny, narzędzia i inne przedmioty codziennego użytku. Upowszechniały stosowanie nawozów, podtrzymywały ceny zbóż, przyczyniały się do podniesienia dochodowości gospodarstw rolnych7.
Działalność spółdzielni rolniczo-handlowych stwarzała szansę poprawy sytuacji rolników w ważnym sektorze gospodarki rolnej, jakim była uprawa zbóż, handel nimi i przetwórczość zbożowa. Wszystkie te trzy elementy w całości opanowane były w Polsce przed rokiem 1939 przez podmioty nierolnicze. Rolnik, wskutek braku własnej rozwiniętej organizacji, słabości finansowej, złego stanu dróg i upośledzenia politycznego oddalony był od konsumenta łańcuchem pośredników handlowych. Konfrontowany z niższymi ogniwami tego łańcucha i praktycznie bezbronny wobec jego poczynań, wyzbywał się swojego produktu na warunkach mało dla niego korzystnych. Pogłębiało to jego ubóstwo i brak zdolności do podnoszenia poziomu produkcji. Tracił także konsument na skutek śrubowania cen przez pośredników. Prywatni handlarze i spekulanci, zwani popularnie “małymi karłami handlowymi“, obejmowali swoim zasięgiem około 99 % przedsiębiorstw skupowych. Także w zaopatrywaniu rolnictwa w środki produkcji dominowało prywatne pośrednictwo. Spółdzielczość rolniczo-handlowa daleka była jeszcze od zajęcia mocniejszej pozycji w handlu wiejskim, zwłaszcza w województwach centralnych, wschodnich i południowych8.

Spółdzielczość spożywców

Z tego typu spółdzielczością kojarzony był przede wszystkim „Społem” Związek Spółdzielni Spożywców RP. Najpierw był Związek Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej, który powstał w 1925 r. z połączenia 3 związków ogólnokrajowych: Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców, Związek Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych oraz Zespół Spółdzielni Pracowników Państwowych. Po zjednoczeniu Związek posiadał 847 spółdzielni, 493 tys. członków i 1652 sklepy. Niebawem do Związku przystąpiła Centrala Spożywczych Stowarzyszeń Spółdzielczych Robotników Chrześcijańskich. Założono Związkową Kasę Oszczędności, która przekształciła się w instytucję bankową pn. Bank Spółdzielczy “Społem”. W 1935 r. do nazwy Związek dodano “Społem”.
W dniu 23 czerwca 1938 r. na spotkaniu przedstawicieli centralnych instytucji spółdzielczych omawiano rolę spółdzielczości w razie wybuchu wojny. Opracowano “Spółdzielczy Plan Mobilizacyjny“, którego tezy przekazano Ministerstwu Rolnictwa i Reform oraz Ministerstwu Spraw Wojskowych. Na Zjeździe Delegatów “Społem” ZSS RP w dniu 4 czerwca 1939 r. przyjęto rezolucję, że w przypadku wojny spółdzielnie spożywców oddadzą do dyspozycji Państwa na cele aprowizacji ludności i na potrzeby wojska “cały swój aparat gospodarczy i wszystkie zasoby ludzkie i materialne9.

„Społem” Związek Spółdzielni Spożywców RP był instytucją dwuramienną, o charakterze centralistycznym. Jedno ramię stanowiła działalność gospodarcza, zaś drugie działalność lustracyjna. Wydział Lustracyjny i Społeczno-Wychowawczy, zapewniał opiekę organizacyjną i instrukcyjno-rewizyjną ponad dwóm tysiącom spółdzielni w 34 okręgach lustracyjnych. Ważną rolę odgrywali w tym zakresie lustratorzy, przeprowadzający co roku lustracje prawie wszystkich spółdzielni. Organizowali także szkolenia o obowiązujących przepisach prawnych i skarbowych10.

„Społem” miał 32 oddziały – jednym z nich był oddział w Kielcach, oraz 26 składnic, wśród nich składnice w Chmielniku i Stopnicy.
Działalność gospodarcza związku “Społem” oznaczała produkcję i sprzedaż głównie własnych wyrobów. W skali całego kraju produkcja osiągnęła pod koniec lat 30-tych wartość prawie 10 mln zł, z czego ponad połowę wypracowały Zakłady Wytwórcze w Kielcach11.

Zewnętrznym wizerunkiem spółdzielczości spożywców na wsi były sklepy, działające na prawach specjalnie dla nich założonych spółdzielni12. Ich członkowie i udziałowcy wywodzili się z lokalnych społeczności wiejskich.
Choć spółdzielnie spożywców były najmocniejszymi wśród organizacji spółdzielczych, to jednak do 1939 r. ich udział w ogólnym krajowym obrocie detalicznym nie przekraczał 5%13.

Fot. Zakłady wytwórcze „Społem” w Kielcach, 1940 r14.

Spółdzielczość spożywców stawała do walki z pośrednictwem, co oznaczało w warunkach małego miasteczka lub wsi wejście w konkurencję z handlem żydowskim. Prowadziło to często do skojarzenia pośrednictwa jako takiego ze społecznością żydowską. Działacze „Społem” wysokiego szczebla podkreślali, że celem spółdzielczości spożywców nie jest „walka z Żydami”, lecz zniesienie pośrednictwa jako takiego, niezależnie od barw etnicznych15.

Przed 1 września 1939 r. w powiecie stopnickim funkcjonowały spółdzielnie spożywców jako placówki handlowe III i IV kategorii16. Były to filie Okręgowego Spółdzielczego Stowarzyszenia Spożywców w Chmielniku w miejscowościach Śladków Duży, m. Chmielnik (piekarnia spółdzielcza), Gnojno, Balice, Zrecze Duże, Młyny, Drugnia, Pierzchnica, Strojnów, Sędziejowice) oraz spółdzielnie w miejscowościach Bosowice, Kurozwęki, Lisów, Piotrkowice, Oględów, Koniemłoty, Borzymów, Pacanów, Słupia, Potok, Stopnica, Szydłów, Solec Stary, Brzeziny, Oblekoń, m. Chmielnik – spółdzielcza zbiornica jaj17.

Spółdzielczość mleczarska

Rozwojowi branży mleczarskiej w Polsce w okresie międzywojennym towarzyszył proces wypierania przez mleczarnie spółdzielcze mleczarni prywatnych aż do prawie całkowitego zaniku tych ostatnich18. Według danych Małego Rocznika Statystycznego GUS z 1938 r. liczba spółdzielni mleczarskich i jej członków przedstawiała się następująco:

RokLiczba spółdzielniLiczba członków (w tys.)Członków na 1 spółdzielnię
192415623,0147
192528244,9159
192643076,3177
1927648118,9183
19361323543,0410
19381241

Na interesującym nas obszarze (powiat stopnicki, miasto Pińczów i gminy wiejskie powiatu pińczowskiego Chotel, Chroberz, Góry, Kliszów, Pińczów, Zagość i Złota) działało 16 spółdzielni mleczarskich w: Badrzychowicach – gm. Grotniki, Bogucicach – gm. Zagość, Brzostkowie – gm. Pawłów, Dobrowodzie – gm. Radzanów z filiami w Piasku Wielkim i Hołudzy, Drugni – gm. Drugnia, Gnojnie – gm. Gnojno, Kijach – gm. Kliszów, Koniecmostach – gm. Chotel, Lisowie – gm. Maleszowa, Młodzawach Małych – gm. Chroberz, Pawłowicach – gm. Góry, Sędziejowicach – gm. Chmielnik, Strożyskach – gm. Grotniki, Szańcu – gm. Szaniec, Szczytnikach – gm. Szczytniki, Wójczy – gm. Wójcza.
Mleczarni prywatnych było 9 (tylko powiat stopnicki) w: Strożyskach – gm. Grotniki, Łubnicach – gm. Łubnice19, Kotuszowie i Chańczy – gm. Kurozwęki, Oględowie – gm. Oględów, Zielonkach – gm. Pawłów, Brzezinach i Szydłowie – gm. Szydłów, Wójczy – gm. Wójcza20

Spółdzielczość kredytowo-oszczędnościowa

Przedwojenną spółdzielczość kredytową omówiono w rozdziale “Finanse / Spółdzielczość kredytowa”.

Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa w Busku w latach 1923-1939

Spółdzielnia została zarejestrowana w Sądzie Okręgowym w Kielcach w czerwcu 1923 roku pod nr. 14421. Co do przedmiotu działalności Spółdzielni, zapisano w akcie rejestracyjnym w Sądzie: “Spółdzielnia prowadzi wszelkiego rodzaju zakłady handlowe i wytwórcze, przede wszystkiem zaś handel przedmiotami i artykułami potrzebnemi w gospodarstwie rolnem i domowem oraz płodami rolnemi”.
Członkami Zarządu zostali: Ludwik Barcikowski, Stanisław Ogorzelski i Ignacy Struzikiewicz, Członkami pierwszej Rady Nadzorczej byli: Władysław Dąbrowski, Jan Król, Mieczysław Dytkowski, Antoni Zwolski, Michał Żelichowski, Feliks Juszkiewicz, Jan Anyż, Franciszek Borzęcki, Juliusz Jamroz22. Ponadto, zaangażowanymi w tworzeniu spółdzielni byli: Ludwik Barciszewski, Stanisław Ogorzelski, Józef Kędra, Mieczysław Pytlewski, Andrzej Jopp, Stefan Mazurkiewicz, Wojciech Piotrowski.
Spółdzielnia przystąpiła do Związku Rewizyjnego Polskich Spółdzielni Rolniczych w Warszawie i do Centralnej Kasy Spółek Rolniczych w Warszawie. Rachunek bieżący Spółdzielni otwarto w Banku Związków Ziemian23, oddział w Busku.
Jedenaście lat później, w lutym 1934 r., Państwowa Rada Spółdzielcza stwierdziła całkowitą bezczynność gospodarczą Spółdzielni i wniosła do Sądu Okręgowego w Kielcach o jej rozwiązanie i ustanowienie likwidatora dla przeprowadzenia likwidacji. Ostatecznie spółdzielnia została wykreślona z rejestru dopiero podczas okupacji niemieckiej, pod koniec sierpnia 1941 roku24

Przypisy

  1. Ustawa z dnia 29 października 1920 r. o spółdzielniach, Dz.U. Nr 111, poz. 733; Ustawa z dnia 13 marca 1934 r. w sprawie zmiany ustawy o spółdzielniach, Dz.U. 1934 nr 38 poz. 342.
  2. Marian G. Brodziński, Oblicza spółdzielczości wiejskiej. Geneza, rozwój, przyszłość. Warszawa 2014, s. 55-60.
  3. Wśród głosicieli programu agrarystycznego był Józef Dąbrowski (1907-1937), syn chłopskiej rodziny w Wilkowej w powiecie stopnickim, absolwent gimnazjum w Stopnicy i Uniwersytetu Jagiellońskiego, aktywny działacz Związku Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej (PAML) oraz współzałożyciel krakowskiego oddziału Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej “Wici”. Był członkiem Rady Naczelnej SL i sekretarzem Zarządu Wojewódzkiego SL w Kielcach. Marta Feldo-Stanieczek, Ryszard Szklany, Gimnazjum w Stopnicy 1918-1933. Stopnica 2023, s. 109-112.
  4. Zofia Chyra-Rolicz, Spółdzielczość jako element tożsamości ruchu ludowego. Myśl Ludowa nr 6/2014, s. 249-258.
  5. Piotr Zakrzewski, Udział osób duchownych w tworzeniu spółdzielni w Wielkopolsce w XIX i w początkach XX wieku. Studia z Prawa Wyznaniowego, Tom V – 2002, s. 155-170.
  6. Spółdzielczość w Polsce, publikacja Ministerstwa Przemysłu Handlu i Żeglugi. Londyn 1944, s. 9 i 11.
  7. Brodziński, Oblicza …, s. 57.
  8. Zdzisław Pawluczuk, Z historii handlu zbożowego na ziemiach polskich (1906-1939). Studia Historyczne, 1972, Zeszyt 2 (periodyk Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy), s. 46-89.
  9. Informacja ze strony internetowej Krajowego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Spożywców “Społem” / zakładka “Kalendarium”. Dostęp: styczeń 2024.
  10. Wstęp do zespołu akt 2209 (Związek Rewizyjny Spółdzielni RP – Oddział w Busku) w Archiwum Państwowym w Kielcach.
  11. Spółdzielczość w Polsce, publikacja Ministerstwa Przemysłu Handlu i Żeglugi. Londyn 1944, s.28.
  12. Takich spółdzielni spożywców było 1176 w całym kraju w roku 1936 na łączną liczbę przynależnych do “Społem” 1254 spółdzielni. Pozostałymi spółdzielniami społemowskimi były: spółdzielnie wspólnego zaspokajania innych potrzeb oraz wzajemnej pomocy (56), spółdzielnie wytwórcze robotników i chałupników (15) i spółdzielnie pracy (6). Zygmunt Chmielewski, Podręcznik spółdzielczości. Warszawa 1937.
  13. Marian G. Brodziński, Oblicza …, s. 54.
  14. Fotografia pochodzi ze zbiorów Muzeum Historii Spółdzielczości.
  15. Aleksandra Bilewicz, Wiejska spółdzielczość spożywców 1900−1939. Zapomniana karta z dziejów samoorganizacji wsi polskiej. Wieś i Rolnictwo 4 (185)/2019, s. 52; Na Kielecczyźnie w okresie międzywojennym, gdy Żydzi mieli wysoki udział w wielu branżach gospodarki i często oferowali niższe ceny za swoje usługi i towary, dochodziło do napięć w relacjach polsko-żydowskich. Jerzy Gapys, Relacje polsko-żydowskie w województwie kieleckim w latach 1918-1939. Wybrane zagadnienia. Kieleckie Studia Teologiczne 15 (2016), s. 159-184.
  16. Zgodnie z ustawą z dnia 14 maja 1923 r. w przedmiocie państwowego podatku przemysłowego (Dz.U. 1923 nr 58 poz. 412), przedsiębiorstwa kupieckie zobowiązane były do wykupienia świadectwa przemysłowego dla handlu jednej z pięciu kategorii. O kategorii świadectwa decydowała forma handlu, rodzaj towaru i osiągane obroty. Do pierwszej kategorii zaliczano przedsiębiorstwa handlu hurtowego zbywające towary kupcom detalistom i przemysłowcom, do drugiej – sklepy detaliczne, mniejsze hurtownie, przedsiębiorstwa zajmujące się sprzedażą artykułów luksusowych oraz prowadzące tzw. wydzielone branże, np. sprzedaż broni, aparatów fotograficznych, do trzeciej – drobną sprzedaż w sklepach dysponujących jednym pomieszczeniem i zatrudniających najwyżej jednego subiekta, do czwartej – przedsiębiorstwa dokonujące sprzedaży towarów „w pomieszczeniach nie posiadających ani wyglądu, ani charakteru pokoju” i nie zatrudniające pracowników (kioski, stragany), do piątej – handel obwoźny i obnośny. Adam Nadolny, Struktura wielkościowa i przestrzenna przedsiębiorstw kupieckich w Wielkopolsce w latach 1918-1939. Studia Lubuskie : prace Instytutu Prawa i Administracji Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Sulechowie nr 3/2007, s. 159-168.
  17. Henryk Smarzyński, Powiat Busko-Zdrój. Przed 1.9.1939 i w latach okupacji niemieckiej w latach 1939-1945. Kraków 1960, s. 111-112. Autor tej monografii powołał się na akta Powiatowej Spółdzielni Rolniczo-Handlowej w Busku i na informacje udzielone mu przez Inspektora Samorządu Powiatowego, M. Michalskiego; Sprawozdanie Centralnego Towarzystwa Organizacyj i Kółek Rolniczych w Warszawie za 1937/8 rok. Warszawa 1938, s. 70.
  18. Por. rozdział “Gospodarka/Rolnictwo/Mleczarnie.
  19. Właścicielem mleczarni w Łubnicach był Adam Dulęba (1895-1944), kronikarz i fotograf Legionów Polskich, żołnierz Armii Krajowej, ps. “Góral”. Był on też właścicielem folwarku w Łubnicach, który otrzymał od teścia, Tadeusza Zaporskiego. Ten zaś, wraz ze swoim bratem Henrykiem otrzymał te dobra w latach 20-tych od Krzysztofa Radziwiłła. Adam Dulęba angażował się w pracy społecznej i samorządowej. Był działaczem miejscowej Kasy Stefczyka, Ochotniczej Straży Pożarnej. Krótko przed wojną był członkiem Rady Kieleckiego Towarzystwa Kółek Rolniczych. Strona internetowa “Gmina Łubnice. Powiat Staszowski”, zakładka “Historia gminy”. Dostęp: kwiecień 2020; Wspomnienia Aleksandra Fałczyka, Kombatanckie Zeszyty Historyczne, nr 14, rok 5, Warszawa 1996, s. 83.
  20. Henryk Smarzyński, s. 73-74.
  21. Przed wojną, na terenie obejmującym powiat buski w granicach ustanowionych przez niemieckie władze okupacyjne, funkcjonowały także spółdzielnie rolniczo-handlowe w Pińczowie i Stopnicy.
  22. Juliusz Jamroz był członkiem zarządu powiatowego Stronnictwa Chłopskiego. W 1930 roku przeszedł do BBWR. Mieczysław B. Markowski, Życie polityczne w Busku i okolicy w okresie międzywojennym, [w:] Tradycje walk o wyzwolenie narodowe i społeczne na ziemi buskiej. Materiały sesji popularnonaukowej 11 IV 1987 r. Kieleckiego Towarzystwa Naukowego, Kielce 1988, s. 78.
  23. W 1920 roku bank zmienił nazwę na Bank Ziemian SA. Wojciech Morawski, Słownik historyczny bankowości polskiej do 1939 roku. Warszawa 1998, s. 146.
  24. APKi 146/9151 – Sąd Okręgowy w Kielcach / Akta firmy: Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa w Busku.