Policja i sądownictwo

Policja

Policja niemiecka odegrała dominującą rolę w terroryzowaniu i obezwładnianiu społeczeństwa polskiego w Generalnym Gubernatorstwie, w zwalczaniu wszelkiego oporu, zagładzie ludności żydowskiej, w wyniszczaniu i eksploatacji gospodarczej podbitej ludności. Jej zadaniem była realizacja masowych przesiedleń do i wewnątrz Generalnego Gubernatorstwa, nadzór nad budową i funkcjonowaniem obozów koncentracyjnych i zagłady, deportacja Żydów do obozów zagłady oraz zsyłka setek tysięcy Polaków do pracy przymusowej na terytorium Rzeszy.
Nasycenie terenów okupowanej Polski, a w szczególności Generalnego Gubernatorstwa jednostkami SS i policji wszelkiego gatunku było zdecydowanie największe w całym okupowanym przez Niemcy obszarze w Europie.  
Z szerokim spektrum kompetencji i z takąż swobodą działania służby policyjne formalnie podporządkowane były najpierw administracji wojskowej, a od 26.10.1939 r. administracji cywilnej. 
Faktyczne zwierzchnictwo i nadzór nad nimi sprawowane były jednak przez najwyższe czynniki hitlerowskiej Rzeszy. I stamtąd otrzymywały inspirację do nieskrępowanego siania terroru i zniszczenia. 
W sytuacjach rozbieżności zdań między okupacyjną administracją cywilną w GG a policją – zawsze tylko co do metody działania, a nie co do celu – ta ostatnia otrzymywała wsparcie wysokiej władzy policyjnej w Berlinie lub Krakowie.
Posiadanie własnego sądownictwa (sądy doraźne – Standgerichte) dawało policji władzę egzekwowania specyficznie pojmowanego przez okupanta prawa karnego – z pominięciem ograniczonego w swoich formach i niezawisłości sądownictwa powszechnego1. Między innymi z tej przyczyny Generalne Gubernatorstwo było tworem polityczno-prawnym o cechach państwa na wskroś policyjnego. 
Zwierzchnią władzę nad organami bezpieczeństwa w Generalnym Gubernatorstwie sprawował Wyższy Dowódca SS i Policji (Höherer SS- und Polizeiführer – HSSPF), sekretarz stanu do spraw bezpieczeństwa w rządzie GG i SS-Obergruppenführer Friedrich Wilhelm Krüger. Był on jednym z dwóch zastępców gubernatora generalnego Franka w randze sekretarza stanu ds. bezpieczeństwa. Zwierzchnikiem dla HSSPF był Heinrich Himmler, dowódca SS i Szef Policji Niemieckiej (Reichsführer SS und Chef der deutschen Polizei). 
Krüger był także pełnomocnikiem Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny. Nadzorował na terenie GG politykę narodowościową i germanizacyjną oraz akcję przesiedleńczo-wysiedleńczą. 
Następcą Krügera od listopada 1943 r. był Wilhelm Koppe, dotychczasowy Dowódca SS i Policji w tzw. Kraju Warty.

Policja niemiecka dzieliła się na dwa piony – na policję porządkową (Ordnungspolizei – Orpo) oraz na policję bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei – Sipo) z przynależną doń służbą bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst – SD). Szefami tych pionów byli w GG dowódcy (Befehlshaber – odpowiednio BdO i BdS), którzy bezpośrednio podlegali HSSPF. Wszyscy trzej urzędowali w Krakowie2. 
Na poziomie dystryktów w GG szefami wszystkich służb policyjnych byli dowódcy SS i policji (SS und Polizeiführer – SSPF), którym podlegali komendanci policji porządkowej (Kommandeur der Ordnungspolizei – KdO) i komendanci policji bezpieczeństwa (Kommandeur der Sicherheitspolizei – KdS).

Policja porządkowa (Ordnungspolizei – Orpo)

Policja porządkowa była obecna w większych miastach jako policja ochronna (Schutzpolizei – Schupo), a w mniejszych miastach, gminach i na wsi jako żandarmeria (Gendarmerie)3. 
Komendantowi policji porządkowej w dystrykcie (KdO) podlegali komendanci Żandarmerii (Kommandeur der Gendarmerie – KdGend) i Policji Ochronnej (Kommandeur der Schutzpolizei – KdSch). 

Ordnungspolizei realizowała obok zadań typowo policyjnych także zadania wojskowe, w tym zwalczanie partyzantki polskiej. W każdym dystrykcie był wyznaczony do tego pułk policji złożony z trzech do czterech skoszarowanych batalionów.
W dystrykcie radomskim stacjonował pułk Radom (“Polizei-Regiment Radom”), powstały na bazie 23 pułku policji, przybyłego z Kolonii 4.11.1939 r. Pułk przez cały czas okupacji uczestniczył w walkach z partyzantką, w masowych aresztowaniach i pacyfikacji wsi oraz patrolował teren, wspomagając placówki żandarmerii.



Niemiecki plakat propagandowy “Policja w działaniach frontowych”.


Bataliony tego pułku (od połowy 1940 r. – batalion 7 w Częstochowie, batalion 51 w Radomiu – tu był sztab pułku – i batalion 111 w Kielcach) zostały zastąpione w latach 1941-1942 rezerwowymi kompaniami policji (Reserve-Polizei-Kompanien): w Radomiu (batalion 309), Częstochowie (batalion 310), Kielcach (batalion 305) i w Opatowie4. W dystrykcie stacjonowały też bataliony pułków policji SS 17 i 22. W 1944 roku Orpo w dystrykcie radomskim została wzmocniona oddziałami złożonym z Rosjan, Kozaków (Ukraińców) i Kałmuków. W Radomiu stacjonowały kozackie bataliony 210 i 2115.

Władze administracyjne i policyjne w Generalnym Gubernatorstwie były zaniepokojone narastającą od 1943 r. aktywnością polskiego zbrojnego ruchu oporu. W celu skuteczniejszego zwalczania partyzantki w dystrykcie radomskim, KdO rozkazem z 9.6.1943 r. podzielił teren dystryktu na trzy rejony ochronne (Schutzgebiete)6: Schutzgebiet I – powiat kielecki i starachowicki; Schutzgebiet II – powiaty opatowski i buski7; Schutzgebiet III – powiat jędrzejowski i konecki. W sierpniu 1943 r. utworzony został czwarty Schutzgebiet – powiat radomszczański. Każdy rejon ochronny dzielił się na dwa pokrywające się z powiatami obwody ochronne (Schutzbezirke), w których utworzono policyjne punkty wsparcia (Stützpunkte). Były to albo dotychczasowe posterunki żandarmerii, wzmocnione siłami policji wojskowej, albo nowe punkty wsparcia, obsadzone funkcjonariuszami policji wojskowej, w niektórych przypadkach także żandarmerii8. Każdemu Stützpunktowi przyporządkowano określony teren do przeprowadzania na nim pacyfikacji (Befriedung). To właśnie załogi Stützpunktów odgrywały istotną rolę w zbrodniczym terrorze skierowanym przeciwko ludności wiejskiej9.
Na szczeblu dystryktu koordynacją działań przeciw partyzantom kierować miał sztab operacyjny (Einsatzstab) z siedzibą w Kielcach. Do jego dyspozycji pozostawało w 1944 roku 8 kompanii Schupo, stacjonujących w Kielcach, Starachowicach, Opatowie, Busku, Końskich, Jędrzejowie, Radomsku, Częstochowie10.

Żandarmeria

W powiatach stacjonowały plutony żandarmerii (Gendarmerie-Zug) – ich sztaby miały swoje siedziby w stolicach powiatów, posterunki (Posten) były rozlokowane w terenie.
Według danych z czerwca 1940 r., przeciętnie w skład plutonu żandarmerii wchodzili: dowódca plutonu11, dwóch dowódców i dwóch zastępców dowódców posterunków, 13 funkcjonariuszy w stopniu mistrz, 27 funkcjonariuszy w stopniu główny wachmistrz, 6 kierowców (2 w stopniu mistrz, 4 w stopniu główny wachmistrz), 4 radiotelegrafistów (2 w stopniu mistrz, 2 w stopniu główny wachmistrz)12. Każdy pluton wyposażony był w co najmniej 5 samochodów osobowych, 2 radiostacje, 10 koni służbowych oraz dysponował środkami dla utrzymania psów.
Liczba posterunków i ich personel ulegały ustawicznym zmianom, stosownie do potrzeb. Obsada posterunku składała się z dowódcy i minimum 12 żandarmów (w tym zastępca dowódcy, telegrafista i kierowca).

Trzy plutony żandarmerii stanowiły kompanię (Hauptmannschaft). W dystrykcie radomskim funkcjonowały cztery kompanie: Radom, Kielce, Częstochowa i Piotrków13. Były one ogniwem pośrednim pomiędzy komendantem żandarmerii w Radomiu a plutonami.
Pluton w Busku należał wraz z plutonami w Kielcach i Opatowie do kompanii Kielce14. 

Starosta powiatowy był uprawniony do wydawania dowódcy plutonu poleceń rzeczowych, jednak w zakresie organizacyjnym, kadrowym i dyscyplinarnym dowódca plutonu podlegał swoim przełożonym w żandarmerii15. Przykładem takiej podwójnej podległości było włączenie żandarmerii w powiecie buskim do akcji ściągania kontyngentów od chłopów. W lutym 1942 r. komendant Orpo (KdO) w Radomiu informował starostę powiatowego, że będzie świadczyć wynagrodzenie żandarmom za ich udział w akcji, oczekiwał zaś, że starosta zapłaci za benzynę16.
Do zadań żandarmerii w GG, obok wymienionych powyżej w odniesieniu do policji porządkowej jako całości, należały poszukiwania zbiegłych jeńców wojennych i robotników przymusowych, egzekwowanie wszelkich zakazów, ściganie tzw. dzikiego uboju, itp.

W wyniku omówionych powyżej przeprowadzonych latem 1943 r. zmian w strukturze policji porządkowej (utworzenie rejonów ochronnych i obwodów ochronnych) funkcjonowały w obwodzie ochronnym (Schutzbezirk) Busko, terytorialnie pokrywającym się z obszarem powiatu buskiego, definiowane jako punkty wsparcia (Stützpunkte):

  • trzy posterunki żandarmerii Busko, Chmielnik i Nowy Korczyn, wzmocnione siłami 3 plutonów III batalionu 17-go pułku policji SS, oraz 
  • trzy nowe punkty wsparcia Pińczów, Szydłów i Słupia, obsadzone funkcjonariuszami 3 plutonów III batalionu 17-go pułku policji SS.

Nieco później ustanowiony został punkt wsparcia w pałacu w Chrobrzu, przy administracji Liegenschaftów. Składały się nań placówka zamiejscowa posterunku żandarmerii w Busku, określana przez Niemców jako “Kommando”17, oraz pluton z 17 pułku policyjnego SS, dowodzony przez obersturmführera Wilhelma.
Siłą rezerwową dla obwodu ochronnego Busko był jeden pluton III batalionu 17-go pułku policji SS, stacjonujący w Busku. Dowódcą obwodu ochronnego w Busku był kapitan żandarmerii, König, pełniący jednocześnie funkcję dowódcy plutonu żandarmerii na powiat buski. 

W  Busku, połączone siły policyjne posterunku żandarmerii, plutonu powiatowego żandarmerii i pododdziałów III batalionu 17 pułku policji SS stanowiły garnizon policyjny. Ów garnizon oraz posterunki w Chmielniku i Nowym Korczynie terroryzowały ludność powiatu buskiego. W samym roku 1943 funkcjonariusze tych placówek zamordowali (najczęściej poprzez rozstrzelanie): 16 marca w Chotlu Czerwonym 9 osób, 20 marca w Szańcu 6 osób, w marcu w Śladkowie Małym 10 osób, w kwietniu w Pierzchnicy 10 osób, 9 maja w Raczycach 11 osób, w maju w Wiślicy 5 osób, w lipcu w Janinie 43 osoby, 5 sierpnia w Śladkowie Dużym 23 osoby, 13 listopada w Parchocinie 6 osób, jesienią w Jarząbkach 5 osób i w Wólce Bosowskiej 3 osoby18.

Przypisy

  1. Andrzej Wrzyszcz, Tworzenie okupacyjnego wymiaru sprawiedliwości w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939-1940, [w:] Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego, tom 8, Matuszewski J., Witkowski W. (red.). Łódź 2003, s. 247-270; Martin Broszat, Nationalsozialistische Polenpolitik 1939-1945. München 1965, s. 78-79.
  2. Sprawy administracyjne i personalne obu pionów policji na szczeblu centralnym III Rzeszy prowadzone były w Berlinie – odpowiednio w Głównym Urzędzie Policji Porządkowej (Hauptamt Ordnungspolizei) i w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitshauptamt – RSHA).
  3. Ordnungspolizei obejmowała szereg organizacji i formacji policyjnych, wśród których, obok policji ochronnej (Schutzpolizei – Schupo) i żandarmerii, były policja administracyjna (Verwaltungspolizei), drogowa (Verkehrspolizei), wodna (Wasserschutzpolizei), kolejowa (Bahnschutzpolizei), pożarowa (Feuerschutzpolizei – Feuerwehr), ochrony powietrznej (Luftschutzpolizei), Techniczna Pomoc Ratunkowa (Technische Nothilfe), ochrona radiowa (Funkschutz), policja zakładowa (Werkschutzpolizei).
  4. Miejsca stacjonowania oraz numery pułków i batalionów permanentnie się zmieniały. Te, które skierowane zostały na tereny polskie, przerzucane były po pewnym czasie do innych okupowanych krajów lub na terytorium Rzeszy. Niektóre z nich po wymianie lub uzupełnieniu składu osobowego (np. batalion 111) wracały na teren GG. Precyzyjne przypisanie działalności jednostek policyjnych (i Wehrmachtu) do konkretnego miejsca i czasu wymaga żmudnych badań. Rozliczne, szczególnie niemieckie źródła (np. internetowy Lexikon der Wehrmacht) dostarczają wielu informacji szczątkowych, nie dających jednak pełnej i wyczerpującej wiedzy.
  5. Jan Franecki, Hitlerowski aparat policyjny i sądowniczy i jego działalność w dystrykcie radomskim ze szczególnym uwzględnieniem ziemi radomskiej. Delegatura Wojewódzka w Radomiu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Kielcach. Kielce 1978, s. 29-30; Wolfgang Curilla, Der Judenmord in Polen und die deutsche Ordnungspolizei 1939-1945. Padeborn München Wien Zürich 2011, s. 425-427; Jacek Andrzej Młynarczyk, Judenmord in Zentralpolen. Der Distrikt Radom im Generalgouvernement 1939-1945, Darmstadt 2007, s. 80.
  6. Tekst 8-stronicowego pisma-okólnika, określanego też jako rozkaz, jest dostępny m.in. w: Lucjan Dobroszycki, Marek Getter, Siły i środki użyte do zwalczania oddziałów partyzanckich na Kielecczyźnie : z dokumentów policji hitlerowskiej w dystrykcie Radom. Wojskowy Przegląd Historyczny R. 5, nr 3=16 (1960), s. 308-322.
  7. Komendantem Schutzgebietu II był mjr policji ochronnej Aloysius Rogalla (ur. 28.9.1900 Widrinnen) z III batalionu z 17 pułku policji SS. Siedzibą tego Schutzgebietu było Busko. Wnioski Komendanta Żandarmerii Dystryktu Radom z 13.12.1944 r. o przyznanie brązowej Odznaki za Walkę z Bandami (Bandenkampfabzeichen), AIPN GK 107/24, k. 6 i 6a.
  8. Policja wojskowa (Truppenpolizei), określana także jako oddziały zwarte, skoszarowane albo jako jednostki operacyjne (plutony, kompanie, bataliony, pułki), podlegała bezpośrednio komendantowi policji porządkowej.
  9. Andrzej Jankowski, Hitlerowski terror na wsi kieleckiej ze szczególnym uwzględnieniem 1943 roku. Kielce, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich, 1973, s. 21.
  10. Bogdan Hillebrandt, Partyzantka na Kielecczyźnie 1939-1945, Warszawa 1967, s. 102-104; Tomasz Domański, Andrzej Jankowski, Represje niemieckie na wsi kieleckiej 1939-1945. Kielce 2011, s. 95.
  11. Do lipca 1940 r. był to najczęściej oficer w stopniu inspektora. Od wejścia w życie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeszy z 4.7.1940 r. nie używano tego stopnia. Najbardziej odpowiadającym mu nowym stopniem, stosowanym w żandarmerii był starszy porucznik (Oberleutnant). Dziennik Urzędowy MSW Rzeszy (Ministerial-Blatt des Reichs- und Preußischen Ministeriums des Inneren), 5. (101.) Rocznik (1940), s. 46.
  12. Stopnie służbowe w żandarmerii niemieckiej w latach 1941-1945: a) stopnie szeregowe: Anwärter – kandydat, Unterwachtmeister – młodszy wachmistrz, Rottwachtmeister – rot-wachmistrz; b) stopnie podoficerskie: Wachtmeister – wachmistrz, Oberwachtmeister – starszy wachmistrz,  Bezirksoberwachtmeister – starszy wachmistrz obwodu, Hauptwachtmeister – główny wachmistrz, Meister – mistrz; c) stopnie oficerskie: Bezirksleutnant – porucznik obwodu, Leutnant – porucznik, Oberleutnant – starszy porucznik, Hauptmann – kapitan, Major – major, Oberstleutnant – podpułkownik, Oberst – pułkownik, General – generał. Występujący w słowie określającym stopień Rottwachtmeister człon “Rott…” odnosi się do roty (Rotte), która była, przykładowo, oddziałem 4 do 8 funkcjonariuszy/członków w strukturze SA (Sturmabteilung) i odpowiednio 8 do 16  funkcjonariuszy/członków w strukturze SS (Schutzstaffel).
  13. Himmler w dekrecie (Erlass) z 5.6.1940 r. określił strukturę, liczebność jednostek, hierarchię dowodzenia, uzbrojenie i wyposażenie żandarmerii w GG. Postanowił m.in., że Dystrykt Radom będzie miał 4 kompanie, a pozostałe dystrykty (Warszawa, Kraków, Lublin) po 3 kompanie.
  14. Kompanią w Kielcach dowodził Gerulf Mayer, ur. 09.10.1915 r. w Gloggnitz (Dolna Austria).
  15. HSSPF Krueger, przekazując wspomniany wyżej dekret Himmlera szefom dystryktów, starostom powiatowym oraz dowódcom policji porządkowej i żandarmerii zwracał szczególną uwagę  w swoim piśmie z 17.6.1940 r. na zakres uprawnień starostów względem żandarmerii w powiecie. Niewątpliwą intencją Kruegera było wykazanie, jak niewiele miał tu do powiedzenia starosta. Jego uprawnienia dotyczyły wyłącznie a) zadań żandarmerii pochodzącej z Rzeszy, polegających na kontroli działań lokalnej polskiej policji; b) jednostkowych zadań służbowych tylko w takich przypadkach, gdy zagrożone były interesy Niemców z Rzeszy lub folksdojczów. Właściwą do zwykłych, ogólno-policyjnych zadań miała być policja polska i ona miała być odpowiedzialna za porządek i bezpieczeństwo wśród ludności polskiej. BArch R 185/5, k. 53-56.
  16. AIPN GK 639/53, k. 99.
  17. Szefem tego zamiejscowego komando posterunku żand. w Busku był przez pewien czas Wilhelm Mackenroth.
  18. Andrzej Jankowski, Hitlerowski terror na wsi kieleckiej ze szczególnym uwzględnieniem 1943 roku. Kielce, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich, 1973, s. 43.